ئیمامی دوازدەهەم (مەهدی) لە بیری ئایینی ـ سیاسیی شیعەی ئیمامیی دوازدەییدا


ئیمامی دوازده‌هه‌م (مه‌هدی)

له‌ بیری ئایینی ـ سیاسیی شیعه‌ی ئیمامیی دوازده‌ییدا
له‌ نێوان گریمانه‌ و واقیعدا

پێداچونه‌وه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌ییه‌

له‌ژێر ڕۆشنایی لێكۆڵینه‌وه‌كانی (أحمد الكاتب) دا


ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه یه‌که‌م جار له گۆڤاری (دۆسێی ئیسلام)، ساڵی ٢٠٠٦،
بڵاو بوه‌ته‌وه


سه‌روه‌ر پێنجوێنی


كه‌سێتيی ئيمامی دوازده‌هه‌م ياخود (مه‌هديی چاوه‌ڕوانكراو) «المهديّ المنتظَر» له‌ بيری ئايينی سياسيی رێبازی شيعه‌ی ئيماميی دوازده‌ييدا، بايه‌خ و گرنگيیه‌كی تايبه‌تی و بنچينه‌يی هه‌يه‌. باوه‌ڕبون به‌ (مه‌هدی) وه‌كو پێشه‌وای دوازده‌هه‌م و كوڕ و جێگری پێشه‌وای يازده‌هه‌م (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری)، ئه‌و بنه‌مايه‌يه‌ كه‌ رێبازی شيعه‌ی دوازده‌يی له‌ رێبازه‌ شيعيه‌كانی تر و ـ پێش ئه‌وه‌ش ـ له‌ رێبازی سوننی جيا ده‌كاته‌وه‌. ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌سێتيی (مه‌هدی) له‌ بيری ئايينيی ئه‌هلی سوننه‌دا زياتر بيرۆكه‌يه‌كی ئێسكاتۆلۆجيايی «أخْرَويّ» ـه‌ كه‌ په‌يوه‌نديیه‌كی پته‌وی به‌ رابردو و ئێستاوه‌ نيه‌، به‌ڵكو كه‌سێتيیه‌كی ئێسكاتۆلۆجياييه‌ كه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرێت له‌ نزيك كۆتايی رۆژگاردا ده‌ربكه‌وێت، به‌م شێوه‌يه‌ش وه‌كو كه‌سێتيی (مه‌سيح) وايه‌ له‌ بيری ئايينيی يه‌هوديدا ياخود وه‌كو (مه‌سيح) له‌ هاتنی دوه‌ميدا به‌پێی بيری ئايينيی مه‌سيحی، ياخود وردتر بڵێين بيرۆكه‌ی (مه‌هدی) له‌ بيری ئايينيی ئيسلامی ـ سوننيدا جێدار «بديل» ی ئيسلاميه‌ بۆ بيرۆكه‌ی(مه‌سيح)، به‌ڵام جێدارێك كه‌ نه‌بوه‌ته‌ هۆی فڕێدانی بنچينه‌كه‌ی، بۆيه‌ ده‌بينين هه‌ردو بيرۆكه‌ی (هاتنی مه‌هدی) و (هاتنـ[ـه‌وه‌]ی مه‌سيح) له‌ بيری ئايينيی ئيسلاميدا به‌پاڵ يه‌كه‌وه‌ ماونه‌ته‌وه‌. له‌ رێبازه‌ شيعيه‌كانی تريشدا، وه‌كو شيعه‌ی زه‌يدی و ئيسماعيلی، كه‌سێتيی (مه‌هدی) به‌و شێوه‌يه‌ نيه‌ كه‌ له‌ رێبازی شيعه‌ی دوازه‌ييدا هه‌يه‌، واته‌ بريتی نيه‌ له‌ پێشه‌وای دوازده‌هه‌م: موحه‌ممه‌د كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كه‌ گوايه‌ ده‌وروبه‌ری ساڵی (٢٥٥ ك.) له‌دايك بوه‌ و له‌ ته‌مه‌نی (٥) ساڵيدا و له‌ گه‌رمه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌ و راوه‌دونانی عه‌بباسيه‌كاندا ون بوه‌ و له‌ كۆتايی رۆژگاردا ده‌رده‌كه‌وێته‌وه‌.. به‌ڵكو له‌ رێبازه‌ شيعيه‌كانی تردا ئيمامه‌كان له‌ دوازده‌ ئيمامدا كورت نابنه‌وه‌، بۆ نمونه‌ له‌لای شيعه‌ی زه‌يدی، كه‌ ئه‌وان شوێنكه‌وته‌ی (زه‌يد) ی كوڕی (عه‌لی) ـن، باوه‌ڕيان به‌ (٤) ئيمام هه‌يه‌ له‌ ئه‌هلی به‌يت: عه‌لی، حوسه‌ين، زه‌ين ئه‌لعابيدين، زه‌يد، دوای ئه‌مانه‌ش زنجيره‌ی پێشه‌واكانيان له‌ نه‌وه‌ی زه‌يد به‌رده‌وام ده‌بێت. هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ شيعه‌ی ئيسماعيلی كه‌ داب نه‌ريته‌كه‌يان ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر (ئيسماعيل) ی كوڕی پێشه‌وا (جه‌عفه‌ری صادیق) كه‌ ئه‌ميش پێشه‌وای شه‌شه‌مينه‌، كه‌واته‌ ئيسماعيليه‌كان باوه‌ڕيان به‌ (٧) پێشه‌وا له‌ ئه‌هلی به‌يت هه‌يه‌، بۆيه‌ پێيان ده‌وترێت حه‌وتيه‌كان (السَّبْعيّة)، دوای ئه‌و حه‌وته‌ش زنجيره‌ی پێشه‌واكانيان له‌ نه‌وه‌ی (ئيسماعيل) به‌رده‌وام بوه‌. هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ شيعه‌ی نوصه‌يری (عه‌له‌ويه‌كان)، كه‌ ئه‌مان دراونه‌ته‌ پاڵ كه‌سێك به‌ ناوی (ابن نُصَير) كه‌ نوێنه‌ری پێشه‌وای يازده‌هه‌م (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) بوه‌. كه‌واته‌ بيرۆكه‌ی پێشه‌وای دوازده‌هه‌م وه‌كو كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری، ته‌نها له‌ لای شيعه‌ی ئيماميی دوازده‌يی هه‌يه‌ و تايبه‌ته‌ به‌ پرۆسێسی گه‌شه‌كردنی بيری ئايينيی سياسيی ئه‌م رێبازه‌ دوازده‌ييه‌وه‌. ئينجا ئه‌م بيرۆكه‌يه‌ به‌م شێوه‌ تايبه‌تيه‌ جياوازه‌ له‌ بيرۆكه‌ی (مه‌هدی) له‌ لای ئه‌هلی سوننه‌ و بيرۆكه‌ی پێشه‌وای دواهه‌مين له‌ لای رێبازه‌ شيعيه‌كانی تر.. چونكه‌ بيرۆكه‌ی (مه‌هدی) له‌ لای ئه‌هلی سوننه‌ په‌يوه‌نديی پته‌وی به‌ رابردوه‌وه‌ نيه‌ و بيرۆكه‌يه‌كی دواڕۆژييه‌، بۆيه‌ به‌هايه‌كی كرده‌يی «عمليّ» ی بۆ ئێستا نيه‌ و له‌ بيری ئايينيسياسيی سوننی و پراكتيس و كاری گروپه‌ سوننيه‌كاندا رۆڵی نيه‌.. هه‌روه‌ها له‌ لای رێبازه‌ شيعيه‌كانی تر پێشه‌واكانی رابردو په‌يوه‌نديی توندوتۆڵيان ته‌نها به‌ رابردوه‌وه‌ هه‌يه‌ واته‌ له‌ رابردودا ژياون و فرمانه‌كه‌يان ته‌واو بوه‌.. به‌ڵام له‌ رێبازی شيعه‌ی دوازده‌ييدا پێشه‌وای دواهه‌مين و (مه‌هدی) كراونه‌ته‌ يه‌ك كه‌سێتی كه‌ گوايه‌ له‌ رابردويه‌كی دوردا (سه‌ده‌ی ٣ ك.) له‌ دايك بوه‌ و پاشان ون بوه‌ و تا ئێستاش ونه‌ و له‌ داهاتودا له‌ شێوه‌ی (مه‌هديی چاوه‌ڕوانكراو) دا ده‌رده‌كه‌وێت، بۆيه‌ كه‌ ده‌ڵێين بيرۆكه‌كه‌ به‌م شێوه‌يه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ رابردو و له‌ ئێستايشدا به‌رده‌واميی هه‌يه‌ و ئه‌و كه‌سێتيه‌ش كه‌ گوايه‌ له‌ داهاتودا ده‌رده‌كه‌وێت هه‌ر ئه‌وه‌يه‌ كه‌ له‌ رابردوی دوردا هاتوه‌ته‌كايه‌ و ئێسته‌ش له‌ جيهانی بوندايه‌ و وه‌كيل و جێگری هه‌يه‌.. هه‌ربۆيه‌ بيرۆكه‌كه‌ ئه‌م ئه‌نجامانه‌ی لێ كه‌وتوه‌ته‌وه‌:

١. باوه‌ڕبون به‌ كه‌سێتييه‌ك كه‌ له‌ مێژودا هيچ ناو و به‌ڵگه‌ و نيشانه‌يه‌كی نيه‌، كه‌ گوايه‌ كوڕی (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری)ـه‌ و له‌ ته‌مه‌نێكی بچوكدا له‌به‌ر مه‌ترسيی له‌ناوچون به‌ ده‌ستی عه‌بباسيه‌كان، ون بوه‌ و له‌ ژيانێكی تايبه‌تی و نائاساييدا ده‌ژی.

٢. باوه‌ڕبون به‌وه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ تا ئێستاش له‌ ژياندايه‌ و به‌م شێوه‌يه‌ش ئێسته‌ ته‌مه‌نی له‌ (١٢٥٠) ساڵ تێپه‌ڕيوه‌! ئاشكرايشه‌ ئه‌م جۆره‌ بيروباوه‌ڕانه‌ چۆن بير و هزر گه‌نده‌ڵ و فشه‌ڵ ده‌كه‌ن، بۆيه‌ ده‌بينين له‌ ئێراندا ئاخوندی وا هه‌يه‌ مشتومڕی كتێبی (ره‌خنه‌ی عه‌قڵی روت) ی (كانت) ده‌كات و له‌ هه‌مان كاتيشدا هه‌ر كاتێك ناوی (مه‌هدی) برا ده‌ڵێت (عَجَّلَ اللهُ تعالى فَرَجَهُ الشَّريف)!

٣. باوه‌ڕبون به‌وه‌ی ئه‌م پێشه‌وا نادياره‌ دوای ونبونی له‌ ڕێگه‌ی چوار جێگر و نوێنه‌ره‌وه‌ په‌يوه‌نديی له‌گه‌ڵ شوێنكه‌وتواندا هه‌بوه‌ كه‌ دوابه‌دوای يه‌ك ئه‌و پۆسته‌يان وه‌رگرتوه‌، ئه‌وانيش: (عثمان بن سعيد العمري)، (محمد بن عثمان العمري)، (الحسين بن روح النوبختي)، (علي بن محمد الصيمري)، قۆناغی ئه‌م چوار نوێنه‌ره‌ پێی ده‌وترێت قۆناغی ونبونی بچوك «الغَيْبة الصغرى»، دوای ئه‌وه‌ش قۆناغی ونبونی گه‌وره‌ «الغَيْبة الكبرى» ده‌ست پێ ده‌كات كه‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامه‌(١)، جگه‌ له‌و چوار نوێنه‌ره‌ش نزيكه‌ی (٢٤) كه‌سی تر خۆيان به‌ جێگر و نوێنه‌ر زانيوه‌، وه‌كو (الحسن الشريعي) و (محمد بن نصير النميري) و كه‌سانی تر، كه‌ شوێنكه‌وتوانی رێبازی ئيماميی دوازده‌يی ناكۆك بون ده‌رباره‌ی ئه‌م نوێنه‌رانه‌، ئيتر كۆمه‌ڵێك ته‌نها چوار نوێنه‌ره‌كه‌يان به‌ راست زانيوه‌، نوصه‌يريه‌كانيش هه‌ردو (الشريعي) و (ابن نصير النميري) ی ناوبراويان به‌ نوێنه‌ر زانيوه‌، به‌ تايبه‌تی (ابن نصير) وه‌كو نوێنه‌ری (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری). كۆمه‌ڵێكی تريش ژماره‌يه‌كيان له‌و (٢٤) كه‌سه‌ به‌ نوێنه‌ر زانيوه‌. يه‌كێك له‌م (٢٤) كه‌سه‌ش (حه‌للاج) ـه‌(٢).

٤. به‌م شێوه‌يه‌ش بيرۆكه‌ی (مه‌هدی) وه‌كو پێشه‌وای دوازده‌هه‌م، ته‌نها بيروباوه‌ڕێك نيه‌ ده‌رباره‌ی كه‌سێتييه‌ك له‌ رابردويه‌كی دوردا وه‌كو (زه‌يدی كوڕی عه‌لی) پێشه‌وای تايبه‌تيی شيعه‌ی زه‌يدی، يان له‌ داهاتويه‌كی دوردا وه‌كو كه‌سێتيی (مه‌هدی) له‌ لای ئه‌هلی سوننه‌، به‌ڵكو (رابردو) و (داهاتو) لێك ده‌دات وه‌كو دو جه‌مسه‌ر، به‌م شێوه‌يه‌ش (ئێستا) ده‌بێته‌ نێوه‌ندێك ياخود گوزه‌رگه‌يه‌ك له‌ نێوان رابردوو داهاتودا، بۆيه‌ (ئێستا) ملكه‌چی تايبه‌تمه‌نديه‌كانی ئه‌و رابردو و داهاتوه‌ ده‌بێت وه‌كو قۆناغێكی كاتی «انتقالي»، واته‌ سه‌ربه‌خۆ نيه‌، به‌ڵكو به‌رده‌واميی رابردوه‌ و پێشه‌كيی داهاتوه‌.. كه‌واته‌ ئێمه‌ به‌ شێوه‌يه‌ك له‌ شێوه‌كان له‌ سه‌رده‌می پێشه‌واكاندا ده‌ژين و له‌ پێشوازيی ده‌ركه‌وتنه‌وه‌ی پێشه‌وای دوازده‌هه‌مداين! چونكه‌ ئێسته‌ پێشه‌وايه‌ك هه‌يه‌ كه‌ زيندوه‌، به‌ڵام ونه‌ و نادياره‌، ئيتر يان له‌ رێگه‌ی جێگر و نوێنه‌ره‌كانيه‌وه‌ په‌يوه‌نديی له‌گه‌ڵ شوێنكه‌وتواندا به‌رده‌وام ده‌بێت وه‌كو له‌ قۆناغی ونبونی بچوكدا، يان ـ له‌ قۆناغی ونبونی گه‌وره‌دا ـ پشت ده‌به‌سترێت به‌ فه‌رموده‌ و رێنماييه‌كانی پێشه‌واكانی رابردو تا پێشه‌وای رۆژگاری كۆتايی «إمام الزمان» ده‌رده‌كه‌وێت، يان (فيقهزان) «الفقيه» ی شيعی ده‌توانێت رابه‌رايه‌تيی موسڵمانان بكات و فه‌رمانه‌ شه‌رعيه‌ گشتيه‌كان جێبه‌جێ بكات به‌پێی بنه‌مای (نوێنه‌رايه‌تيی گشتيی مه‌هدی له‌لايه‌ن فيقهزانانه‌وه‌) «النيابة العامّة للفقهاء عن الإمام المهديّ» كه‌ تيۆريی (ويلايه‌تی فه‌قيهـ) «ولاية الفقيه» ی لێ هاته‌ كايه‌ كه‌ مافی رابه‌رايه‌تيی كۆمه‌ڵی ئيسلامی ده‌دات به‌ (فيقهزان) «الفقيه» ئه‌گه‌ر مه‌رج و پێداويستيه‌كانی تێدابێت، ئه‌م فيقهزانانه‌يش دوابه‌دوای يه‌ك ئه‌م پله‌يه‌ وه‌رده‌گرن تا ده‌يگه‌يه‌ننه‌ ده‌ستی مه‌هدی. ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی سه‌رده‌مانێكی زۆر شيعه‌ی دوازده‌يی له‌سه‌ر بنه‌مای (چاوه‌ڕوانی) ی مه‌هدی رۆشتون و پێيان وابوه‌ پێش ده‌ركه‌وتنی پێشه‌وا نابێت هيچ كاروبارێكی ئايينيی ره‌سمی جێبه‌جێ بكرێت، وه‌كو كۆكردنه‌وه‌ و دابه‌شكردنی (زه‌كات) و پێنجيه‌ك «خُمْس» و ئه‌ركی (جيهاد) و پێكهێنانی ده‌وڵه‌ت(٣).. كه‌ ئه‌م بنه‌مايه‌ش بوه‌ته‌ هۆی په‌راوێزكه‌وتنی شيعه‌ی ئيماميی دوازده‌يی له‌ سه‌رده‌مانی رابردودا.

٥. له‌ سۆنگه‌ی ئه‌م ئه‌نجامانه‌وه‌ گه‌لێك ديارده‌ و تايبه‌تمه‌نديی بير و كۆمه‌ڵگای شيعی تێ ده‌گه‌ين، وه‌كو گرێدانی ده‌سه‌ڵاتی سياسی و پێشه‌وايه‌تيی ئايينی پێكه‌وه‌ و كۆكردنه‌وه‌يان له‌ يه‌ك كه‌س و يه‌ك دام‌وده‌زگادا. پێشه‌وای ئايينی رابه‌رێكی ره‌ها و گشتيه‌ و رێنوماييه‌كانی ياسايه‌كی پيرۆز و ناچاركه‌رن و كاريان پێ ده‌كرێت و له‌ژێر سايه‌ی بنه‌مای (ويلايه‌تيی فه‌قيهـ) دا ده‌توانێت (ده‌ستور) تێپه‌ڕێنێت، به‌مه‌ش ده‌بێته‌ سێبه‌ری مه‌هدی به‌سه‌ر زه‌ويه‌وه‌. ئيتر حكومه‌تی ئيسلامی حكومه‌تی داهاتوی مه‌هديه‌ و، ميليشيای ئيسلامی سوپای مه‌هديه‌!

پێشتريش ئاماژه‌مان بۆ ئه‌وه‌ كرد كه‌ رێبازه‌ شيعيه‌كانی تری وه‌كو زه‌يديه‌كان و ئيسماعيليه‌كان و نوصه‌يريه‌كان، پێشه‌وای دوازده‌هه‌م ناناسن و زنجيره‌ی پێشه‌واكانيان به‌رده‌وامه‌ كه‌ ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر پێشه‌وای چواره‌م يان حه‌وته‌م يان يازده‌هه‌م له‌ دوازده‌ پێشه‌وای ئيمامی، به‌ڵكو رێبازی شيعه‌ی نوصه‌يری له‌بريی ئه‌وه‌ی كوڕێكی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری به‌ پێشه‌وا بزانن ته‌نها (ابن نصير) يان به‌ نوێنه‌ری حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ناسيوه‌ و حه‌سه‌نی عه‌سكه‌رييان به‌ پێشه‌وای دواهه‌مين زانيوه‌ له‌ دوازده‌ پێشه‌وای ئيمامی. ئه‌مانه‌ش هه‌موی نيشانه‌ی ئه‌وه‌ن كه‌ تا دوای مردنی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌رييش بيرۆكه‌ی (دوازده‌ پێشه‌وا) و (پێشه‌وای دوازده‌هه‌م) له‌ گۆڕێدا نه‌بوه‌ و كه‌س چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ی نه‌كردوه‌ پێشه‌واكان دوازده‌ بن يان پێشه‌وای دوازده‌هه‌م هه‌بێت. به‌ڵام كاتێك حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ده‌مرێت و كه‌سێك دوای ئه‌و پله‌ی پێشه‌وايه‌تی وه‌رناگرێت كه‌ حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری به‌ وه‌سيه‌ت «وصيّة» دياريی كردبێت، كۆمه‌ڵێك له‌ شيعه‌ كه‌ سور بون له‌سه‌ر بنه‌مای ميراتبردنی ئه‌ستونی «عمودي» ی پێشه‌وايه‌تی (واته‌ له‌ باوكه‌وه‌ بۆ كوڕ) و له‌سه‌ر مه‌رجی بێله‌كه‌يی «عصمة» له‌ پێشه‌وادا، باوه‌ڕێكيان هێناوه‌ته‌ كايه‌ به‌وه‌ی كه‌ حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كوڕێكی هه‌بوه‌ به‌ ناوی (محمد) كه‌ پێشه‌وايه‌تی و پله‌ی (عيصمه‌ت) بۆ ئه‌و ماوه‌ته‌وه‌ و ئێسته‌ په‌نهان و نادياره‌ و له‌ داهاتودا له‌ كاتی گونجاوی خۆيدا ده‌رده‌كه‌وێت. به‌م شێوه‌يه‌ش سوربونی شيعه‌ له‌سه‌ر مه‌رجی (عيصمه‌ت) بۆ پێشه‌وا (=فه‌رمانڕه‌وا) و سوربونی كۆمه‌ڵێكی راديكاڵيان له‌سه‌ر بنه‌مای ميراتبردنی ئه‌ستونی بوه‌ته‌ هۆكاری دروستبونی ئه‌م كه‌سێتيه‌ خه‌ياڵيه‌ كه‌ هيچ به‌ڵگه‌يه‌كی مێژويی له‌سه‌ر نيه‌ و ئه‌و به‌ڵگه‌ و نيشانانه‌ش كه‌ له‌ نوسراوه‌ شيعيه‌كاندا ساز كراون له‌ كۆمه‌ڵێك چيرۆك و ئه‌فسانه‌ی ميللی و پينه‌وپه‌ڕۆی عه‌قڵيدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بن.

لێره‌وه‌ له‌م توێژينه‌وه‌يه‌دا ده‌گه‌ڕێين به‌دوای ره‌گ‌وڕيشه‌ی دورستبونی ئه‌م كه‌سێتيه‌ نيمچه‌ ئه‌فسانه‌ييه‌دا (واته‌: موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری، وه‌كو پێشه‌وای دوازده‌هه‌م و وه‌كو مه‌هدی). له‌م بواره‌شدا پشت ده‌به‌ستين به‌ لێكۆڵينه‌وه‌يه‌كی به‌نرخ له‌سه‌ر (بيری سياسيی شيعه‌) به‌ ناوی (تطوُّر الفكر السياسيّ الشيعيّ، من الشّورى إلى ولاية الفقيه)، له‌ نوسينی (أحمد الكاتب)، كه‌ توێژه‌رێكی نوێخواز و ئازادی شيعه‌يه‌ و ته‌مه‌نێكی له‌ توێژينه‌وه‌ی بيری ئايينيسياسيی شيعه‌ و ساخكردنه‌وه‌ی مێژوی ته‌م‌ومژاويی شيعه‌دا به‌سه‌ر بردوه‌و، له‌ لێكۆڵينه‌وه‌كه‌يدا گه‌يشتوه‌ته‌ ئه‌نجامگه‌لێك كه‌ بنه‌ماكانی ئايديۆلۆجيای سياسيی شيعه‌ی هه‌ڵ وه‌شاندوه‌ته‌وه‌ و به‌مه‌ش توڕه‌يی پياوانی ئايينيی شيعه‌ی وروژاندوه‌ به‌ شێوه‌يه‌ك هه‌ندێكيان به‌ (أحمد الكاذب) ناوی ده‌به‌ن!

له‌ سه‌ره‌تايشدا پێويسته‌ تيشكێك بخه‌ينه‌ سه‌ر تيۆريی پێشه‌وايه‌تی «الإمامة» و بنه‌ماكانی له‌ بيری ئايينيسياسيی شيعه‌دا، ئينجا ده‌توانين ره‌گ‌وڕيشه‌ی كه‌سێتيی (پێشه‌وای دوازده‌هه‌م) بدۆزينه‌وه‌.

كورته‌يه‌ك ده‌رباره‌ی تيۆريی (ئيمامه‌ت) و بنه‌ماكانی

ده‌توانين بڵێين دروستبونی تيۆريی (ئيمامه‌ت) له‌ بيری شيعه‌دا په‌رچه‌كردارێك بوه‌ له‌به‌رامبه‌ر رژێمی ديكتاتۆريی ئومه‌ويه‌كان(٤) كه‌ رژێمێكی بۆماوه‌يی «وراثي» بو و ده‌ستاوده‌ستی ده‌سه‌ڵات له‌و رژێمه‌دا له‌ نێوان باوك و كوڕدا بو، يان باوك و كوڕه‌كانی يه‌ك له‌ دوای يه‌ك. جگه‌ له‌مه‌ش ئومه‌ويه‌كان هه‌ميشه‌ هه‌وڵيان ده‌دا ئه‌و بيروڕايه‌ له‌ناو جه‌ماوه‌ری خه‌ڵكدا بڵاو بكه‌نه‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وان زاده‌ی فه‌رمان و بڕيارێكی خواييه‌، واته‌ (قه‌زا و قه‌ده‌ر) ه‌، بۆيه‌ پێويسته‌ جه‌ماوه‌ری ژێرده‌سته‌ گوێرايه‌ڵيی ره‌هايان هه‌بێت بۆ فه‌رمان و سياسه‌ته‌كانيان، له‌م لايه‌نه‌يشه‌وه‌ پشت ئه‌ستور بون به‌ هه‌ندێك ده‌قی وه‌كو: «يا أيُّها الذين آمنوا! أطيعوا اللهَ و أطيعوا الرسولَ و أولي الأمر منكم» (النساء: ٥٩). له‌ به‌رامبه‌ريشدا له‌ناو شيعه‌دا ئه‌وبيروباوه‌ڕه‌ په‌يدا بو كه‌ (ئه‌هلی به‌يت)، واته‌ نه‌وه‌ی عه‌لی و فاطيمه، تاكه‌ خاوه‌نی مافی ده‌سه‌ڵاتن و پله‌ی ده‌سه‌ڵات و پێشه‌وايه‌تيی ئه‌وان له‌لايه‌ن خواوه‌ دياری كراوه‌ و، ئيتر پێغه‌مبه‌ر به‌ راشكاوی ناوی (عه‌لی) ی دياری كردوه‌ وه‌كو فه‌رمانڕه‌وا و پێشه‌وای دوای خۆی، واته‌ به‌ ده‌ق «نص» دياريی كردوه‌ و وه‌سيه‌ت «وصية» يشی بۆ كردوه‌، ئينجا (عه‌لی) وه‌سيه‌تی پێشه‌وايه‌تيی بۆ (حوسه‌ين) ی كوڕی كردوه‌ بۆ دوای خۆی و (حوسه‌ين) يش بۆ (عه‌لی زه‌ينولعابيدين) ی كوڕی و به‌م شێوه‌يه‌. ئينجا مادامێك ئه‌مانه‌ له‌ لايه‌ن خواوه‌ دياری كرابن بۆ پێشه‌وايه‌تی و كردبنی به‌ به‌ڵگه‌ «حُجَّة» ی خۆی به‌سه‌ر خه‌ڵكه‌وه‌ پێويسته‌ ئه‌مانه‌ بێله‌كه‌ و پارێزراو بن له‌ تاوان و گوناهـ و وه‌كو پێغه‌مبه‌ران بێله‌كه‌ «معصوم» واته‌ پاك و راستگۆ بن هه‌تا بتوانن فرمانی خۆيان جێبه‌جێ بكه‌ن. ئه‌م بيروباوه‌ڕانه‌ش له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی (٢ ك.) دا له‌ نێو به‌شێك له‌ شيعه‌دا سه‌ريان هه‌ڵدا و دواتريش په‌ره‌يان پێ درا تا بو به‌ بنه‌مای (ئيمامه‌تی خوايی) كه‌ له‌ رێبازی شيعه‌ی دوازده‌ييدا هه‌يه‌ و له‌سه‌ر هه‌ردو بنه‌مای (دياريكردنی خوايی ـ به‌ ده‌ق ياخود وه‌سيه‌ت) و (بێله‌كه‌يی) «العصمة» وه‌ستاوه‌. له‌و بيرمه‌نده‌ ئايينی ـ كه‌لاميانه‌ی كه‌ ئه‌م بيروباوه‌ڕی (ئيمامه‌ت) ـه‌يان په‌ره‌پێداوه‌و داكۆكييان لێ كردوه‌: (أبو جعفر الأحول) ناسراو به‌ (مؤمن الطاق)،كه‌ چه‌ند نوسينێكی له‌باره‌ی (ئيمامه‌ت)ـه‌وه‌ هه‌يه‌، وه‌كو (كتاب الإمامة) و (كتاب الرد على المعتزلة في إمامة المفضول)، هه‌روه‌ها (أبو الحسن الميثمي) و (هشام بن سالم الجواليقي) و (قيس الماصر) و (حمران بن أعين) و (أبو بصير ليث ابن البختري المرادي) و هه‌روه‌ها (هشام بن الحكم الكندي) كه‌ بيروباوه‌ڕی (ئيمامه‌ت) ی چه‌سپاندوه‌ و بنه‌ماكانی پاڵفته‌ كردوه‌ و داكۆكيی لێ كردوه‌ و له‌م باره‌يشه‌وه‌ گه‌لێك نوسينی هه‌يه‌، وه‌كو (الإمامة) و (كتاب التدبير في الإمامة) و (إمامة المفضول) و (الوصية و الرد على منكريها) و (كتاب اختلاف الناس في الإمامة) و (المجالس في الإمامة)، هه‌روه‌ها (محمد بن الخليل) ناسراو به‌ (السكاك)، كه‌ ئه‌ميش چه‌ند نوسينێكی له‌باره‌ی هه‌مان بابه‌ته‌وه‌ نوسيوه‌، وه‌كو (كتاب الإمامة) و (الرد على من أبى وجوب الإمامة بالنص)(٥).

ئه‌مه‌ له‌ روی كاريگه‌ريی فيكريه‌وه‌، له‌ سه‌رهه‌ڵدانی گروپی شيعی و كۆمه‌ڵه‌ی لايه‌نگری ئه‌هلی به‌يت و مافی ئه‌وان له‌ پێشه‌وايه‌تيدا، به‌ هه‌مان شێوه‌ كاريگه‌ريی ناڕاسته‌وخۆی ئومه‌ويه‌كان ده‌بينينه‌وه‌، چونكه‌ پاكتاوكردنی حوسه‌ين و خێزان و ده‌ست‌وپێوه‌نده‌كه‌ی له‌ لايه‌ن ئومه‌ويه‌كانه‌وه‌ بوه‌ پاڵنه‌رێكی به‌هێز بۆ خۆڕێكخستنی شيعه‌ و لايه‌نگرانی ئه‌هلی به‌يت بۆ تۆڵه‌ی خوێنی حوسه‌ين، ئه‌مانه‌ش له‌ ده‌وری (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌نه‌فييه‌) كوڕی سێيه‌می (عه‌ليی كوڕی ئه‌بو طاليب) كۆبونه‌وه‌، كه‌ ئه‌م رێكخستنه‌ش بوه‌ ناوكی بزاڤی كه‌يسانی كه‌ به‌ سه‌رۆكايه‌تيی (ئه‌لموختاری كوڕی عوبه‌يده‌ی ثه‌قيفه‌يی) «المختار بن عبيدة الثَّقَفي» بۆ سه‌ندنه‌وه‌ی تۆڵه‌ی خوێنی حوسه‌ين هاته‌ كايه‌، ئه‌لموختار ماوه‌يه‌ك له‌ كوفه‌ ده‌سه‌ڵات و رۆڵی هه‌بو و سه‌رۆكی شيعه‌ بو، به‌ڵام له‌ داوييدا ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی روخا(٦)، دوای ئه‌وه‌ش بزوتنه‌وه‌ی كه‌يسانی له‌ ده‌وری موحه‌ممه‌د بن حه‌نه‌فييه‌ی ناوبراو كۆبونه‌وه‌ و باوه‌ڕيان وابو كه‌ پێشه‌وايه‌تی مافی ئه‌و و نه‌وه‌ی ئه‌وه‌(٧). كاتێكيش ئيبن حه‌نه‌فييه‌ مرد عه‌بدوڵڵا (ئه‌بو هاشم) ی كوڕی جێی گرته‌وه‌ كه‌ بوه‌ سه‌رۆكی شيعه‌ به‌گشتی(٨). دوای ئه‌بو هاشميش بزوتنه‌وه‌ی كه‌يسانی پارچه‌پارچه‌ بو و هه‌ر لايه‌نێك مافی پێشه‌وايه‌تيی بۆ خۆی قۆرخ ده‌كرد و پێی وابو وه‌سيه‌ت بۆ ئه‌و كراوه‌، بۆ نمونه‌ باڵی (عه‌بباسيه‌كان) پێيان وابو (ئه‌بو هاشم) وه‌سيه‌تی كردوه‌ بۆ (موحه‌ممه‌د كوڕی عه‌ليی كوڕی عه‌بدوڵڵا كوڕی عه‌بباس)، هه‌روه‌ها (جه‌ناحيه‌كان) ده‌يانوت وه‌سيه‌تی كردوه‌ بۆ (عه‌بدوڵڵا كوڕی موعاويه‌ كوڕی جه‌عفه‌ری كوڕی ئه‌بو طاليب)، هه‌روه‌ها حه‌سه‌نيه‌كان (نه‌وه‌ی حه‌سه‌نی كوڕی عه‌لی) كه‌ ناسراوه‌ به‌ (النفس الزكية)(٩). به‌م شێوه‌يه‌ش ئه‌و وه‌سيه‌ته‌ی كه‌ پێغه‌مبه‌ر له‌ كاتی خۆيدا كردويه‌تی بۆ عه‌لی وه‌كو وه‌سيه‌تێكی ئاسايی كه‌ بۆ كه‌س‌وكار ده‌كرێت، بو به‌ وه‌سيه‌تێكی سياسی بۆ كوڕی عه‌لی (واته‌ ئيبن حه‌نه‌فييه‌) و ئينجا بۆ (ئه‌بو هاشم) ی كوڕی ئيبن حه‌نه‌فييه‌(١٠). جگه‌ له‌مه‌ش بابه‌ته‌كه‌ بوه‌ هۆی ناكۆكيی باڵه‌كانی شيعه‌ و ئه‌هلی به‌يت له‌ مافی پێشه‌وايه‌تيدا. له‌م كاته‌يشدا پێشه‌وا (ی ئيمامی) موحه‌ممه‌دی باقیر (كه‌ پێشه‌وای پێنجه‌مه‌) داكۆكيی كرد له‌ مافی باڵی نه‌وه‌ی فاطيمه و بنه‌ماڵه‌ی حوسه‌ين به‌ ته‌نها له‌ پێشه‌وايه‌تيدا و هه‌وڵی دا رابه‌رايه‌تيی شيعه‌ له‌ (ئه‌بو هاشم) ی ئامۆزای و شوێنكه‌وته‌كانی بسه‌نێته‌وه‌.. به‌ تايبه‌تی له‌و روه‌وه‌ كه‌ داخوازيی بنه‌ڕه‌تيی شيعه‌ تۆڵه‌ی خوێنی حوسه‌ينه‌ و ئينجا بنه‌ماڵه‌ی حوسه‌ين خۆيان خاوه‌نی ئه‌و ماف و داخوازيه‌ن(١١). له‌ به‌رامبه‌ريشه‌وه‌ نه‌وه‌ی حه‌سه‌ن داكۆكييان له‌ مافی خۆيان ده‌كرد به‌و پێيه‌ كه‌ حه‌سه‌ن و حوسه‌ين هه‌ردوكيان وه‌كو يه‌ك پله‌وپايه‌يان لای پێغه‌مبه‌ر و عه‌لی هه‌بوه‌، به‌ڵكو حه‌سه‌ن كه‌ به‌ ته‌مه‌ن له‌ حوسه‌ين گه‌وره‌تر بوه‌ پله‌وپايه‌ی زياتره‌(١٢). به‌ڵام موحه‌ممه‌دی باقیر توانی كۆمه‌ڵێك له‌ شيعه‌ بكاته‌ لايه‌نگر و شوێنكه‌وته‌ی خۆی وه‌كو پێشه‌وا. دوای ئه‌و جه‌عفه‌ری صادیق (پێشه‌وای ئيماميی شه‌شه‌م) داكۆكيی كرد له‌ پله‌ی پێشه‌وايه‌تيی بنه‌ماڵه‌ی حوسه‌ين به‌گشتی و خۆی به‌ تايبه‌تی، ئه‌مه‌ش له‌ به‌رامبه‌ری (زه‌يد) ی مامی (پێشه‌وای زه‌يديه‌كان) و موحه‌ممه‌دی ناسراو به‌ (النفس الزكيّة) پێشه‌وای حه‌سه‌نيه‌كان له‌و كاته‌دا(١٣). له‌و به‌ڵگانه‌ی كه‌ موحه‌ممه‌دی باقیر و جه‌عفه‌ری صادیق پێشه‌وايه‌تيی خۆيان وه‌كو بنه‌ماڵه‌ی حوسه‌ين پێ به‌ڵگه‌دار ده‌كرد له‌ به‌رامبه‌ر بنه‌ماڵه‌ی حه‌سه‌ندا چه‌ند شتێك بو، له‌وانه‌ (عيلم) ی ئايينی و ناسينی (حه‌ڵاڵ و حه‌رام) كه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ر و عه‌ليه‌وه‌ بۆيان ماوه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها چه‌ند كه‌ل‌وپه‌ل و به‌ڵگه‌يه‌كی تايبه‌تی كه‌ گوايه‌ بۆيان ماوه‌ته‌وه‌، وه‌كو چه‌ك (شمشێر)ی پێغه‌مبه‌ر و مستيله‌ و قه‌ڵغان و ئاڵای ئه‌و، هه‌روه‌ها روپه‌ڕه‌ (صحيفة) ێك كه‌ گوايه‌ حه‌فتا گه‌ز درێژ بوه‌ و هه‌مو حه‌ڵاڵ و حه‌رامێكی تێدا رون كراوه‌ته‌وه‌ و پێغه‌مبه‌ر به‌سه‌ر عه‌ليدا خوێندويه‌تيه‌وه‌ و ئه‌ويش نوسيويه‌تی(١٤). بنه‌ماڵه‌ی حه‌سه‌نيش به‌ چه‌ند شتێك به‌ڵگه‌يان ده‌هێنايه‌وه‌، وه‌كو ئه‌وه‌ی كتێبی (الجفر) و (موصحه‌فی فاطيمه) يان لايه‌ كه‌ گوايه‌ وه‌سيه‌تێكی فاطيمه‌ی تێدا بوه‌(١٥). له‌گه‌ڵ ئه‌م مشت‌ومڕ و به‌ڵگه‌كاريانه‌شدا (زه‌يد) ی كوڕی عه‌لی (زه‌ينولعابدين) ساڵی (١٢٢ ك.) شۆڕشی خۆی له‌ دژی ده‌سه‌ڵاتی ئومه‌وی له‌ كوفه‌ به‌رپا كرد، دوای ئه‌ويش (يه‌حيا) ی كوڕی شۆڕشێكی تری له‌ ساڵی (١٢٥ ك.) دا كرد كه‌ ئه‌م دو شۆڕشه‌يش ئه‌نجاميان به‌ ده‌ست نه‌هێنا(١٦). ساڵی (١٢٨ ك.) يش شۆڕشێكی گه‌وره‌ به‌رپا كرا به‌ سه‌رۆكايه‌تيی (عه‌بدوڵڵا كوڕی موعاويه‌ كوڕی عه‌بدوڵڵا كوڕی جه‌عفه‌ری كوڕی ئه‌بو طاليب) واته‌ له‌ باڵی جه‌ناحيه‌كان، ئه‌م شۆڕشه‌يش فراوان بو و شيعه‌ی عيراق و گه‌لێك له‌ ناوچه‌كانی ئێرانی رێك خستبو و مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ی له‌ (ئيسفه‌هان) بو(١٧). دوای هه‌ره‌سهێنانی ئه‌م شۆڕشه‌ش زۆربه‌ی شيعه‌ هاتنه‌سه‌ر باوه‌ڕ به‌ پێشه‌وايه‌تيی موحه‌ممه‌دی ناسراو به‌ (النفس الزكية) له‌ بنه‌ماڵه‌ی حه‌سه‌ن، كه‌ خۆی بۆ شۆڕش ئاماده‌ ده‌كرد وه‌كو ئه‌و (مه‌هدی) يه‌ی كه‌ لايه‌نگرانی ئه‌هلی به‌يت چاوه‌ڕوانيان ده‌كرد ئومه‌ويه‌كان له‌ناو ببات.. زۆربه‌ی شيعه‌ به‌ڵكو ئه‌وانه‌ش كه‌ هاشمی بون وه‌كو (سه‌ففاح) و (مه‌نصور) كه‌ دواتر خيلافه‌تی عه‌بباسييان دامه‌زراند به‌يعه‌تيان دا به‌ (النفس الزكية)(١٨). به‌ڵام دواتر عه‌بباسيه‌كان بيروڕايان گۆڕی و كاتێك سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر ئومه‌ويه‌كاندا وازيان له‌ لايه‌نگريی نه‌وه‌ی عه‌لی هێنا و تيۆرييه‌كی تريان داهێنا كه‌ پله‌وپايه‌ی (عه‌بباس) ی مامی پێغه‌مبه‌ر دوپات ده‌كاته‌وه‌، به‌و پێيه‌ كه‌ مام پله‌وپايه‌ی له‌ ئامۆزا (واته‌ عه‌لی) زياتره‌، ئينجا ئه‌مانيش (واته‌ عه‌بباسيه‌كان) پله‌ی پێشه‌وايه‌تييان له‌ (عه‌بباس) ی باپيره‌يانه‌وه‌ بۆ ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی ئه‌م تيۆريه‌ی چه‌سپاند گروپێكی لايه‌نگری نه‌وه‌ی عه‌بباس بون به‌ ناوی (راوه‌نديه‌كان)، كه‌ ئه‌مانه‌ پشتيان ده‌به‌ست به‌و به‌ڵگه‌يه‌ی كه‌ كاتێك پێغه‌مبه‌ر كۆچی دوايی كردوه‌ (عه‌بباس) ی مامی ميراتبه‌ری بوه‌ له‌ لايه‌نی شه‌رعيه‌وه‌ نه‌ك (عه‌لی) ی ئامۆزای، له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێشه‌وايه‌تی له‌ دوای پێغه‌مبه‌ر مافی عه‌بباس بوه‌، ئينجا فه‌رمانڕه‌وايی (عه‌لی) يش دروست بوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی (عه‌بباس) رێگه‌ی پێداوه‌ و يه‌كه‌م كه‌س به‌يعه‌تی پێ داوه‌. سێيه‌م خه‌ليفه‌ی عه‌بباسی (المهدي) كوڕی (المنصور) ئه‌م تيۆريه‌ی په‌ره‌پێدا و به‌م شێوه‌يه‌ ليستی پێشه‌وا و خه‌ليفه‌ راسته‌قينه‌كانی رێك خست: يه‌كه‌م: عه‌بباس، ئينجا عه‌بدوڵڵای كوڕی عه‌بباس، ئينجا عه‌ليی كوڕی عه‌بدڵڵای كوڕی عه‌بباس ناسراو به‌ (السَّجَّاد)، ئينجا موحه‌ممه‌دی كوڕی عه‌لی، ئينجا ئيبراهيمی كوڕی موحه‌ممه‌د ناسراو به‌ (الإمام)، ئينجا عه‌بدوڵڵای برای ناسراو به‌ (السَّفَّاح) يه‌كه‌م خه‌ليفه‌ی عه‌بباسی، ئينجا ئه‌بو جه‌عفه‌ری برای ناسراو به‌ (المنصور) دوه‌م خه‌ليفه‌ی عه‌بباسی. به‌م شێوه‌يه‌ تيۆريیه‌كيان چه‌سپاند كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ميراتبردن و مافی ره‌چه‌ڵه‌ك دامه‌زراوه‌(١٩). دواتريش له‌ روبه‌ڕوبونه‌وه‌يه‌كدا له‌ نێوان لايه‌نگرانی موحه‌ممه‌دی (النفس الزكية) و هێزه‌كانی عه‌بباسيه‌كان له‌ سه‌رده‌می (المنصور) دا (النفس الزكيّة) كوژرا، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی بيروڕای نوێی عه‌بباسيه‌كانی ره‌ت كرده‌وه‌ و به‌يعه‌تی نه‌دا به‌ (السَّفَّاح) و (المنصور) و له‌ مه‌دينه‌ شۆڕشی ده‌ست پێ كرد و رای گه‌ياند كه‌ له‌ هه‌مو كه‌س شياوتره‌ بۆ پله‌ی خيلافه‌ت و، موسڵمانان و به‌ تايبه‌تی به‌نو هاشم تێكڕا به‌يعه‌تيان داوه‌تێ(٢٠).

مه‌به‌ست له‌م پانۆڕاما مێژوييه‌ ئه‌وه‌بو رون ببێته‌وه‌ كه‌ چۆن بيرۆكه‌ی پێشه‌وايه‌تی (ئيمامه‌ت) له‌ لای شيعه‌ و ئه‌هلی به‌يت هاتوه‌ته‌ كايه‌ و چۆن گه‌شه‌ی كردوه‌ و په‌ره‌ی پێ دراوه‌ و ورده‌ورده‌ بنه‌ماكانی دامه‌زراون. هه‌روه‌كو ئه‌وه‌ش رون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تادا بيرۆكه‌كه‌ ساده‌ بوه‌ و بريتيه‌ بوه‌ له‌ سه‌رۆكايه‌تيی شيعه‌ و ئه‌هلی به‌يت له‌ روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی سته‌می ئومه‌ويه‌كان و سه‌ندنه‌وه‌ی تۆڵه‌ی خوێنی حوسه‌يندا و مه‌رج و لێهاتويی ئه‌م سه‌رۆكايه‌تيه‌ش بريتی بوه‌ له‌ به‌ڵگه‌ی په‌يوه‌نديی پته‌و به‌ پێغه‌مبه‌ر و ميراتی ماددی و فيكريی ئه‌وه‌وه‌، نه‌ك دياريكردنی خوايی.

بيروباوه‌ڕی (ئيمامه‌ت) به‌و شێوه‌يه‌ی له‌ ئاكامدا له‌ كۆتايی سه‌ده‌ی (٢ ك.) و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی (٣ ك.) شێوه‌ی گرت، بريتيه‌ له‌وه‌ی كه‌ پێشه‌وايه‌تی فه‌رمانێكی خواييه‌ و دياريكردنی پێشه‌وای نوێ له‌ لايه‌ن خواوه‌يه‌ و ويستی پێشه‌وای پێشوی تێدا نيه‌(٢١). ئه‌م بيرۆكه‌يه‌ به‌م شێوه‌ كۆتاييه‌ی كۆمه‌ڵێك له‌ زانا كه‌لاميه‌كانی رێبازی ئيمامی له‌لايه‌ن خۆيانه‌وه‌ دايانڕشتوه‌، كه‌ پێشتر ئاماژه‌يان بۆ كرا، هه‌روه‌كو كۆمه‌ڵێكی تريش په‌ره‌يان پێ داوه‌، وه‌كو:

١. فه‌ضل كوڕی شاذان كوڕی ئه‌لخه‌ليل ـ ی ئه‌زديی نيسابوری (.. ـ ٢٦٠ ك.‍ / .. ـ ٨٧٤ ز.)، كه‌ چه‌ندين نوسراوی له‌م باره‌يه‌وه‌ هه‌يه‌، وه‌كو (مسائل فى الإمامة) و (كتاب الإمامة الكبير) و (الخصال فى الإمامة) و (كتاب القائم).

٢. راوه‌ندی، كه‌ كتێبی (الإمامة) ی نوسيوه‌.

٣. ئه‌بو سه‌هلی نه‌وبه‌ختی (٢٩٠ ك. مردوه‌).

٤. ئيبن قه‌ببه‌ (ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی ٤ ك. مردوه‌)، كه‌ كتێبی (الإنصاف و الانتصاف في الإمامة) ی نوسيوه‌.

٥. شه‌ريفی مورته‌ضا (٤٤١ ك. مردوه‌)، خاوه‌نی كتێبی (الشافي في الإمامة)(٢٢)

ئه‌و تيۆريی (ئيمامه‌ت) ـه‌ی كه‌ له‌ رێبازی ئيماميدا په‌ره‌ی پێ درا له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مايانه‌ وه‌ستاوه‌(٢٣):

١. ده‌ق و وه‌سيه‌ت:

پێشه‌وا «الإمام» له‌ بيری ئيماميدا له‌ لايه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ و به‌پێی راوێژ «شورى» هه‌ڵ نابژێردرێت، به‌ڵكو به‌پێی هه‌ڵبژاردن و دياريكردنی خواييه‌، ئه‌م دياريكردنه‌ خواييه‌ش له‌ رێگه‌ی (ده‌ق) و (وه‌سيه‌ت) ـه‌وه‌ ده‌بێت، به‌و پێيه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر به‌ ده‌ق ناوی عه‌ليی بردوه‌ وه‌كو پێشه‌وای دوای خۆی و هه‌روه‌ها وه‌سيه‌تی بۆ كردوه‌، پێشه‌واكانی تريش له‌ دوای عه‌ليه‌وه‌ وه‌سيه‌تيان بۆ دوای خۆيان كردوه‌(٢٤). له‌ باره‌ی دياريكردنی عه‌لی له‌ لايه‌ن پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ ئيماميه‌كان زياتر پشت ده‌به‌ستن به‌ فه‌رموده‌يه‌ك كه‌ ناسراوه‌ به‌ فه‌رموده‌ی (الغدير)، كه‌ تێيدا هاتوه‌ (مَن كُنتُ مَوْلاه فهذا عليٌّ مولاه، اللَّهُمَّ عادِ مَنْ عاداهُ و والِ مَنْ والاهُ)، كه‌ ئه‌وان به‌ واتای سياسی لێكيان داوه‌ته‌وه‌(٢٥)، جگه‌ له‌وه‌ی به‌ كۆمه‌ڵێك ده‌قی تر به‌ڵگه‌ ده‌هێننه‌وه‌ كه‌ له‌ لايه‌ن خۆيانه‌وه‌ گێڕدراونه‌ته‌وه‌ و ئه‌گه‌ری هه‌ڵبه‌ستن و سازكردنيان هه‌يه‌، يان به‌ شێوازی تايبه‌تی لێكيان داونه‌ته‌وه‌ به‌ شێوه‌يه‌ك له‌گه‌ڵ مه‌به‌سته‌كه‌ياندا بگونجێت. شه‌ريفی مورته‌ضا بۆ خۆی دان ده‌نێت به‌م حاڵه‌ته‌دا كه‌ له‌ (الشافى في الإمامة) دا ده‌ڵێت گرنگترين فه‌رموده‌يه‌ك كه‌ به‌ ده‌ق دابنرێت له‌سه‌ر (ئيمامه‌ت) فه‌رموده‌كه‌ی (الغدير) ـه‌، كه‌ ـ ده‌ڵێت ـ ده‌قێكی ناڕۆشن «خفيّ» ـه‌ و رۆشن «جليّ» نيه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و زيادانه‌ی لێ لا ببه‌ين كه‌ دواتر خراونه‌ته‌ سه‌ری(٢٦). ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی نه‌يانتوانيوه‌ هيچ ده‌قێك بدۆزنه‌وه‌ له‌سه‌ر پێشه‌وايه‌تيی پێشه‌واكانی تری دوای عه‌لی، به‌ تايبه‌تی عه‌ليی كوڕی حوسه‌ين (زه‌ينولعابدين) كه‌ ناوه‌ندێكه‌ له‌ نێوان حوسه‌ين و پێشه‌واكانی دواتردا(٢٧).

ئه‌گه‌ر سه‌رنجيش بده‌ين له‌ وته‌ و هه‌ڵوێستی پێشه‌واكان خۆيان ده‌بينين ئاگاييان له‌م (ده‌ق) و (وه‌سيه‌ت) ـه‌ نه‌بوه‌! بۆ نمونه‌ (حه‌سه‌ن) و (حوسه‌ين) هيچ هه‌ڵوێستێكيان نه‌بوه‌ كه‌ پشتگيريی ئه‌م بيرۆكه‌يه‌ی تێدابێت، به‌ تايبه‌تی كه‌ (حه‌سه‌ن) دوای کوژرانی باوکی و دوای ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی سوپاکه‌ی له‌گه‌ڵ سوپای موعاویه؛ به‌پێی ڕێک‌که‌وتنێک ته‌نازولی بۆ کرد و خیلافه‌ت و کاروباری  دایه ده‌ستی موعاويه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئاشتی پێك بێت و خوێنی زياتر نه‌ڕژێت، هه‌روه‌كو عه‌ليی كوڕی حوسه‌ين (زه‌ينولعابدين) به‌ته‌واوی پشتی كرده‌ سياسه‌ت و پێشه‌وايه‌تی و به‌يعه‌تی دا به‌ (يه‌زيد) دوای ئه‌وه‌ش كه‌ حوسه‌ين به‌و شێوه‌ تراجيدياييه‌ كوژرا، دواتريش ئه‌و به‌ڵگانه‌ی كه‌ (موحه‌مه‌دی باقیر) و (جه‌عفه‌ری صادیق) بۆ پێشه‌وايه‌تيی خۆيان ده‌يانهێنانه‌وه‌ ته‌نها بريتی بون له‌ (عيلم) ی شه‌رعی و هه‌ندێك كه‌ل‌وپه‌ل و به‌ڵگه‌نامه‌ كه‌ به‌هايه‌كی ئايينييان هه‌يه‌ و بۆيان ماونه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌وان بيانزانيايه‌ كه‌ پێشه‌وايه‌تيی ئه‌وان به‌ ده‌ق و وه‌سيه‌ت و له‌لايه‌ن خواوه‌ دياری كراوه‌ ناچار نه‌ده‌بون ـ بۆ نمونه‌ ـ شمشێرێك يان زانينی شه‌رع بكه‌ن به‌ به‌ڵگه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌گه‌ر ده‌ق و وه‌سيه‌تێك له‌باره‌ی پێشه‌وايه‌تيی ئه‌وانه‌وه‌ له‌ گۆڕێدا بوايه‌ برا و مام و ئامۆزا و شوێنكه‌وته‌كانيان نه‌يانده‌توانی شوێنيان نه‌كه‌ون يان وازيان لێ بهێنن يان ركه‌به‌ری «منافسة» يان بكه‌ن، بۆ نمونه‌ (زه‌يد) ی كوڕی (عه‌لی زه‌ينولعابدين) ركه‌به‌ری (محه‌ممه‌دی باقیر) ی برای و (جه‌عفه‌ری صادیق) ی برازای بوه‌ و مشت‌ومڕيان له‌نێواندا هه‌بوه‌ له‌سه‌ر پێشه‌وايه‌تی، هه‌روه‌ها له‌نێوان نه‌وه‌ی حوسه‌ين و نه‌وه‌ی حه‌سه‌ندا هه‌ميشه‌ ركه‌به‌ری و مشت‌ومڕ هه‌بوه‌. به‌ڵكو له‌ واقيعدا زۆربه‌ی شيعه‌ شوێنكه‌وته‌ی كه‌سانی وه‌كو (محمد ابن الحنفية) و (زه‌يد) و موحه‌ممه‌دی (النفس الزكية) بون تاكو ئه‌و زنجيره‌ پێشه‌وايه‌ی كه‌ له‌ بيری ئيماميدا دياری كراون.

٢. بێله‌كه‌يی «العِصْمة»:

به‌پێی بيری ئيمامی پێشه‌وا بێله‌كه‌ (مه‌عصوم) ـه‌، واته‌ وه‌كو پێغه‌مبه‌ران دوره‌ له‌ هه‌مو تاوان و گوناهێكه‌وه‌، ئه‌وه‌ش به‌و پێيه‌ كه‌ پێشه‌وا له‌لايه‌ن خواوه‌ دياری كراوه‌ و گوێڕايه‌ڵيكردنی ئه‌ركێكی ئايينيی حه‌تميه‌، ئه‌م گوێڕايه‌ڵيه‌ش (كه‌ به‌پێی به‌ڵگه‌ قورئانيه‌كه‌ی گوێڕايه‌ڵی «طاعة» ی (أولو الأمر) ـه‌)، ره‌هايه‌ و رێژه‌يی نيه‌، بۆ نمونه‌ كه‌س بۆی نيه‌ مشتومڕی له‌گه‌ڵ بكات يان ملپێچيی لـێ بكات(٢٨) (كه‌ ئه‌مه‌ش هه‌مان ئه‌و چه‌مكه‌يه‌ كه‌ ئومه‌ويه‌كان هه‌وڵی چه‌سپاندنيان ده‌دا).. لێره‌وه‌ ئيماميه‌كان ده‌ڵێن پێويسته‌ پێشه‌وا (مه‌عصوم) بێت بۆ ئه‌وه‌ی فه‌رمان نه‌كات به‌ شتی خراپ!(٢٩)

ئيماميه‌كان جگه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی چه‌مكی گوێرايه‌ڵی «طاعة» ی (أولو الأمر) به‌ شێوه‌يه‌كی ره‌ها و لێكدانه‌وه‌ی (أولو الأمر) به‌ پێشه‌واكان له‌ كاتێكدا هه‌مو ده‌سه‌ڵاتدار و به‌پرسێكی به‌ڕێوه‌بردن ده‌گرێته‌وه‌(٣٠)، جگه‌ له‌وه‌ش ئه‌و ده‌قه‌ ده‌كه‌نه‌ به‌ڵگه‌ كه‌ ده‌رباره‌ی (ئه‌هلی به‌يت) ده‌ڵێت: «إنّما يُريدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عنكم الرِّجْسَ أهلَ البيت و يُطَهِّرَكُمْ تطهيرا» (الأحزاب: ٣٣). 

به‌ڵام ئه‌گه‌ر سه‌رنجی هه‌ڵوێستی ئه‌و زنجيره‌ پێشه‌وايه‌ بده‌ين ده‌بينين هيچيان لافی پله‌وپايه‌يه‌كی وه‌كو ئه‌م (عيصمت) ـه‌ يان لێ نه‌داوه‌.. بۆ نمونه‌ كاتێك (جه‌عفه‌ری صادیق) بانگه‌شه‌ی پێشه‌وايه‌تيی خۆی كردوه‌، مه‌به‌ستی ته‌نها سه‌رۆكايه‌تی ئه‌هلی به‌يت و لايه‌نگرانيان بوه‌، نه‌ك پێشه‌وايه‌تيیه‌ك كه‌ خوا داينابێت بۆ ئه‌وه‌ی هه‌مو خه‌ڵك ملكه‌چی بن(٣١).. له‌م روه‌وه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ جارێك چه‌ند كه‌سێك له‌ كوفه‌وه‌ دێنه‌لای جه‌عفه‌ری صادیق و ده‌ڵێن: كه‌سانێك لای ئێمه‌ ده‌ڵێن له‌نێو ئه‌هلی به‌يتدا پێشه‌وايه‌ك هه‌يه‌ كه‌ خوا گوێڕايه‌ڵيی ئه‌وی فه‌ڕز كردوه‌، ئه‌ويش ده‌ڵێت: نه‌خێر له‌ بنه‌ماڵه‌ی ئێمه‌دا كه‌سی وا نيه‌ و به‌ كه‌سيشم نه‌وتوه‌ وا بڵێت(٣٢). هه‌روه‌ها هه‌مو پێشه‌واكانی ئه‌هلی به‌يت به‌ ئاشكرا رايان گه‌ياندوه‌ كه‌ ئه‌وان مرۆڤی ئاسايين و هه‌ڵه‌يان هه‌يه‌ و داوايان كردوه‌ له‌ خه‌ڵك ئاگاداريان بكه‌نه‌وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌يه‌كيان لێ بينرا و هه‌رگيز به‌ شێوه‌يه‌ك قسه‌يان نه‌كردوه‌ كه‌ ئه‌وه‌ بگه‌يه‌نێت ئه‌وان هه‌ڵه‌ ناكه‌ن يان ناكه‌ونه‌ گوناهه‌وه‌(٣٣).. بۆ نمونه‌ (عه‌لی) بۆ خۆی نزای هه‌يه‌ كه‌ داوای لێخۆشبونی گوناهه‌كانی له‌ خوا ده‌كات: «.. اللهُمَّ اغفر لي رمزاتِ الألحاظ و سقطاتِ الألفاظ و شهواتِ الجَنان و هفوات اللسان..»(٣٤).. هه‌روه‌ها جارێك باسی كه‌سێك ده‌كات كه‌ هانی داوه‌ بۆ كوشتنی سه‌رانی ركه‌به‌ره‌ سياسيه‌كانی و، وتويه‌تی له‌سه‌ر شانی خه‌ڵكه‌ ئه‌گه‌ر ويستم كارێكی وا بكه‌م رێم لێ بگرن و پێم بڵێن (له‌ خوا بترسه‌)!(٣٥) هه‌روه‌ها له‌ گێڕانه‌وه‌يه‌كدا (جه‌عفه‌ری صادیق) وتويه‌تی: «ئێمه‌ ته‌نها به‌نده‌ين.. توانای هيچ زيان و سودێكمان نيه‌، ئه‌گه‌ر به‌زه‌ييمان پێ كرا ئه‌وه‌ به‌زه‌يی خۆيه‌تی و ئه‌گه‌ر سزا دراين ئه‌وه‌ له‌سه‌ر گوناهه‌كانی خۆمانه‌..»(٣٦).

٣. به‌ڵگه‌ی عه‌قڵی له‌بريی ده‌ق:

ئيماميه‌كان كه‌ زانيويانه‌ به‌ڵگه‌ی (ده‌ق) و (وه‌سيه‌ت) به‌ڵگه‌يه‌كی لاوازه‌ و زۆربه‌ی ئه‌و گێڕانه‌وه‌ و فه‌رمودانه‌ی كه‌ له‌و باره‌يه‌وه‌ هه‌ن هه‌ڵبه‌ستراون يان گێڕانه‌وه‌ی كه‌سانێكی كه‌من يان به‌ زۆرداری به‌و واتا تايبه‌تيه‌ لێك دراونه‌ته‌وه‌؛ په‌نايان بردوه‌ بۆ به‌ڵگه‌ و به‌ڵگه‌كاريی عه‌قڵی، ئه‌و (عه‌قڵ) ـه‌ی كه‌ له‌ ده‌ستی شيعه‌ی ئيماميدا وه‌كو هه‌وير وايه‌ به‌ هه‌مو بار و شێوه‌يه‌ك بۆ سه‌لماندنی هه‌مو بيرۆكه‌ و چيرۆكێك به‌كاری ده‌هێنن، عه‌قڵێكی ملكه‌چ بۆ داب‌ونه‌ريت و فۆلكلۆر و بيركردنه‌وه‌ی رۆژانه‌ی مرۆڤ. بۆ نمونه‌ (أبو الفتح الجراجكي) له‌ كتێبی (الاستنصار في النّصّ على الأئمة الأطهار) دا ده‌ڵێت: «بزانه‌ كه‌ خوا ئه‌وه‌نده‌ی به‌ڵگه‌ی نه‌قڵی و عه‌قڵيی لای زانايانی شيعه‌ فه‌راهه‌م هێناوه‌ بۆ سه‌لماندنی پێشه‌وايه‌تيی ئه‌هلی به‌يت كه‌ بيانوی خه‌ڵك ده‌بڕێت و پێيان ده‌سه‌لمێنێت. عه‌قڵ و به‌ڵگه‌ عه‌قڵيه‌كان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ پێويسته‌ له‌ هه‌مو سه‌رده‌مێكدا پێشه‌وا هه‌بێت و ئه‌م پێشه‌وايه‌ش هه‌ندێك ئاكار و سيفه‌تی دياريكراوی هه‌بێت (وه‌كو عيصمه‌ت) كه‌ له‌ كه‌سی تردا نه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی تايبه‌تی بێت له‌ناو هه‌مو خه‌ڵكدا، به‌ڵگه‌ نه‌قڵيه‌كانيش له‌وانه‌ قورئان كه‌ به‌ شێوه‌يه‌كی گشتی پێشه‌وايه‌تی و گه‌وره‌يی ئه‌وان به‌سه‌ر مرۆڤه‌كاندا ده‌گه‌يه‌نێت»(٣٧).

٤. به‌ڵگه‌ی چيرۆكی موعجيزه‌كان له‌بريی عه‌قڵ:

كاتێك ئيماميه‌كان به‌ڵگه‌ی (ده‌ق) يان ده‌ست ناكه‌وێت له‌سه‌ر پێشه‌وايه‌تيی پێشه‌واكان، به‌تايبه‌تی ئه‌وانه‌ی دوای عه‌لی، په‌نا ده‌به‌ن بۆ به‌ڵگه‌ی (وه‌سيه‌ت) كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌يه‌كی ساده‌يه‌ و پشتی به‌ گێڕانه‌وه‌ی كه‌سانی كه‌م به‌ستوه‌ و ئه‌گه‌ری هه‌ڵبه‌ستنی هه‌يه‌ يان ئه‌و وه‌سيه‌ته‌ی كه‌ هه‌يه‌ وه‌سيه‌تێكی ئاسايی بوه‌ ده‌رباره‌ی ميرات و كاروباری بنه‌ماڵه‌، به‌ڵام جاری وا هه‌يه‌ به‌ڵگه‌ی وه‌سيه‌تيش ده‌ست ناكه‌وێت و ئيتر په‌نا ده‌به‌ن بۆ بابه‌تی (موعجيزه‌) و روداو و نيشانه‌ی ناسروشتی. بۆ نمونه‌ (هيشامی كوڕی حه‌كه‌م) له‌ ئيماميه‌كان بۆ سه‌لماندنی پێشه‌وايه‌تيی (جه‌عفه‌ری صادیق) وتويه‌تی ئه‌م پێشه‌وايه‌ (غه‌يب) ده‌زانێت!(٣٨) ئه‌مه‌ش له‌ خۆيدا نيشانه‌ی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ به‌ڵگه‌ی (ده‌ق) لای ئيماميه‌ كۆنه‌كان له‌ گۆڕێدا نه‌بوه‌، چونكه‌ هيشامی ناوبراو ته‌نها له‌ به‌ڵگه‌ی موعجيزه‌ دواوه‌(٣٩). ئينجا له‌ حاڵه‌تی (عه‌ليی كوڕی حوسه‌ين) دا به‌ڵگه‌ی (موعجيزه‌) ده‌بێته‌ تاكه‌ به‌ڵگه‌، چونكه‌ (حوسه‌ين) ی باوكی له‌ (كه‌ربه‌لا) كوژرا و پێشه‌وای دوای خۆی به‌ ده‌ق دياری نه‌كردوه‌ به‌ڵكو ته‌نها وه‌سيه‌تێكی كردوه‌ بۆ (زه‌ينه‌ب) ی خوشكی يان (فاطيمه) ی كچی ـ وه‌كو (باقیر) و (صادیق) وتويانه‌(٤٠)، به‌ڵام موحه‌ممه‌د بن حه‌نه‌فييه‌ وتی (عه‌لی) ى باوكی وه‌سيه‌تی بۆ كردوه‌ ئيتر سه‌رۆكايه‌تيی شيعه‌ی هاته‌ ده‌ست(٤١) و (عه‌ليی كوڕی حوسه‌ين) له‌ بواری سياسه‌ت و سه‌رۆكايه‌تی كشايه‌وه‌، ئينجا بيروباوه‌ڕی ئيمامی پێويستيی به‌ سه‌لماندنی پێشه‌وايه‌تيی ناوبراو هه‌يه‌ بۆ ئه‌وه‌ی زنجيره‌كه‌ نه‌پچڕێت، لێره‌دا ئيماميه‌كان چيرۆكێك ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ گوايه‌ (عه‌ليی كوڕی حوسه‌ين) و (ئيبن حه‌نه‌فييه‌) ی مامی ده‌كه‌ونه‌ مشت‌ومڕ له‌سه‌ر پێشه‌وايه‌تی، (عه‌ليی كوڕی حوسه‌ين) داوا له‌ ئيبن حه‌نه‌فييه‌ ده‌كات به‌رده‌ ره‌شه‌كه‌ «الحجر الأسود» له‌ كه‌عبه‌دا بكه‌نه‌ داوه‌ری خۆيان، ئيتر به‌رده‌ ره‌شه‌كه‌ وه‌كو موعجيزه‌يه‌ك و به‌ زمانێكی عه‌ره‌بيی ره‌وان قسه‌ی كرد و پێشه‌وايه‌تيی (عه‌ليی كوڕی حوسه‌ين) ی سه‌لماند!(٤٢) هه‌روه‌ها ده‌رباره‌ی هه‌ريه‌كه‌ له‌ پێشه‌واكانی تريش چيرۆكی له‌م جۆره‌ ده‌گێڕنه‌وه‌(٤٣). به‌م شێوه‌يه‌ به‌ڵگه‌ی (موعجيزه‌) ره‌نگه‌ تێروته‌سه‌لترين و به‌هێزترين به‌ڵگه‌ بێت لای ئيماميه‌كان بۆ سه‌لماندنی پێشه‌وايه‌تيی گه‌لێك له‌ پێشه‌واكان!

٥. تايبه‌تكردنی پێشه‌وايه‌تی به‌ نه‌وه‌ی حوسه‌ينه‌وه‌:

له‌ زنجيره‌ی پێشه‌واكاندا (حه‌سه‌ن) پێشه‌وای دوه‌مه‌ و (حوسه‌ين) سێيه‌مه‌، ئينجا ئه‌وانی تر هه‌مويان له‌ نه‌وه‌ی حوسه‌ينن. ئه‌مه‌ش واته‌ له‌ بيری ئيماميدا پێشه‌وايه‌تی له‌ نه‌وه‌ی حوسه‌يندا كورت كراوه‌ته‌وه‌، بۆيه‌ ده‌بينين كاتێك رێبازی ئيمامی له‌سه‌ر ده‌ستی زانا كه‌لاميه‌كان ده‌چه‌سپێت كۆمه‌ڵێك گێڕانه‌وه‌ و فه‌رموده‌ ساز ده‌بن كه‌ ليستی پێشه‌واكان دياری ده‌كات كه‌ له‌ دوای حوسه‌ينه‌وه‌ هه‌مويان له‌ نه‌وه‌ی حوسه‌ينن(٤٤)، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌ راستيدا ته‌نها پاڵپشتكردنی ئه‌و بيروباوه‌ڕه‌يه‌ كه‌ دوای چه‌سپاندنی ئينجا به‌ڵگه‌ی فه‌رموده‌ی بۆ ساز ده‌كرێت. له‌ كاتێكدا لايه‌نگرانی ئه‌هلی به‌يت له‌ كاتی خۆيدا پله‌وپايه‌ی تايبه‌تيی كه‌سانی وه‌كو (موحه‌ممه‌دی باقیر) و (جه‌عفه‌ری صادیق) و نه‌وه‌ی حوسه‌ينيان به‌گشتی نه‌ده‌زانی و ئاماده‌بون بۆ شوێنكه‌وتنی هه‌ر سه‌ركرده‌ و شۆڕشگێڕێك له‌ ئه‌هلی به‌يت و عه‌له‌ويه‌كان و ـ به‌گشتی ـ هاشميه‌كان و، ئه‌م سه‌ركرده‌ و شۆڕشگێڕانه‌ش له‌ كێبه‌ركێدا بون بۆ سه‌ركردايه‌تيی جه‌ماوه‌ری لايه‌نگری ئه‌هلی به‌يت و دژی ئومه‌ويه‌كان(٤٥).. نه‌وه‌ی حه‌سه‌ن گه‌لێكيان خۆيان پاڵاوتوه‌ بۆ پێشه‌وايه‌تی و شۆڕشيان كردوه‌ و هه‌ندێكيشيان پێيان وابوه‌ (مه‌هدی) له‌نێو ئه‌واندا هه‌ڵ ده‌كه‌وێت. ئه‌و ده‌ق و فه‌رموده‌ بنه‌ڕه‌تيانه‌ش كه‌ ده‌بنه‌ به‌ڵگه‌ی پله‌وپايه‌ی ئه‌هلی به‌يت يان پێشه‌وايه‌تيی ئه‌وان به‌پێی رێبازی ئيمامی، گشتين و هه‌مو نه‌وه‌ی عه‌لی ده‌گرێته‌وه‌، وه‌كو ئه‌و فه‌رموده‌يه‌ی كه‌ ناسراوه‌ به‌ (حديث الثـَّقَلَيْن): «إنّي تارِكٌ فيكُمُ الثـَّقَلَيْن.. كتابَ الله و عِتْرَتي أهلَ بيتي..»، كه‌ هه‌ردو بنه‌ماڵه‌ی حه‌سه‌نی و حوسه‌ينی ده‌گرێته‌وه‌ و (جاروديه‌كان) «الجارودية» كه‌ كۆمه‌ڵێك بون له‌ شيعه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م ده‌قه‌ باوه‌ڕيان وابوه‌ كه‌ پێشه‌وايه‌تی له‌ نه‌وه‌ی حوسه‌ين و حه‌سه‌نيشدا ده‌بێت(٤٦). ئه‌و ليستی پێشه‌وايه‌تيه‌ش كه‌ له‌ بيری ئيماميدا جێگير بوه‌ و پێشه‌وايه‌تيی تايبه‌ت كردوه‌ به‌ نه‌وه‌ی حوسه‌ينه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و بيرمه‌نده‌ كه‌لاميانه‌ی كه‌ تيۆريی ئيمامه‌تيان داڕشتوه‌ و ئه‌و ليسته‌يان رێك خستوه‌ له‌ لايه‌نگران و شوێنكه‌وتوانی پياوانی بنه‌ماڵه‌ی حوسه‌ين بون.

٦. ميراتبردنی ئه‌ستونی:

به‌پێی بيری ئيمامی پێشه‌وايه‌تی له‌ نه‌وه‌ی حوسه‌يندا به‌ شێوه‌يه‌كی ئه‌ستونی له‌ باوكه‌وه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ كوڕی گه‌وره‌ی و ئه‌ميش به‌ هه‌مان شێوه‌ و، ناچێت بۆ برا و برازا و مام و ئامۆزا(٤٧). ئه‌م بنه‌مايه‌ش وه‌كو ئاماژه‌ی بۆ كرا له‌لای ئه‌هلی به‌يت و لايه‌نگرانيان بيری لێ نه‌كراوه‌ته‌وه‌ و دواتر نوسه‌ر و بيرمه‌نده‌ كه‌لاميه‌كانی رێبازی ئيمامی كردويانه‌ته‌ بنه‌مايه‌كی تيۆريی ئيمامه‌ت، و هه‌ندێك وته‌يش ده‌ده‌نه‌ پاڵ (جه‌عفه‌ری صادیق) كه‌ ئه‌م بنه‌مايه‌ دوپات ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ گوايه‌ وتويه‌تی: «پێشه‌وايه‌تی له‌دوای حه‌سه‌ن و حوسه‌ينه‌وه‌ له‌ دو برادا كۆ نابێته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌چێت بۆ نه‌وه‌ و نه‌وه‌ی نه‌وه‌، به‌م شێوه‌يه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت تا رۆژی دوايي»(٤٨)

٧. به‌رده‌واميی پێشه‌وايه‌تی تا رۆژی دوايی:

به‌پێی تيۆريی (ئيمامه‌ت) پێشه‌وايه‌تی له‌لايه‌ن خواوه‌ وه‌كو پێويستيیه‌كی هه‌ميشه‌يی مرۆڤه‌كان دياری ده‌كرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ يه‌كێك له‌ بنه‌ماكانی ئه‌م تيۆريه‌ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ پێشه‌وايه‌تی تايبه‌ت نيه‌ به‌ سه‌رده‌مێكه‌وه‌ و تا رۆژی (قيامه‌ت) به‌رده‌وام ده‌بێت و دوای هه‌ر پێشه‌وايه‌ك خوا پێشه‌وايه‌كی تر داده‌نێت(٤٩).

له‌م باره‌يه‌شه‌وه‌ (هيشامی كوڕی ئه‌لحه‌كه‌م) له‌ ئيماميه‌كان وتويه‌تی: «پێويسته‌ له‌ هه‌مو سه‌رده‌مێكدا پێشه‌وايه‌ك به‌م سيفه‌ته‌وه‌ (واته‌ عيصمه‌ت) هه‌بێت هه‌تا رۆژی دوايی دێته‌ پێشه‌وه‌»(٥٠)، هه‌روه‌ها له‌ (موحه‌ممه‌دی باقیر) ه‌وه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌ له‌ لێكدانه‌وه‌ی (أولو الأمر) دا له‌ ده‌قی: «.. أطيعوا اللهَ و أطيعوا الرسولَ و أولي الأمر منكم..» وتويه‌تی مه‌به‌ست ئه‌و پێشه‌وايانه‌ن له‌ نه‌وه‌ی عه‌لی و فاطيمه ده‌رده‌كه‌ون هه‌تا رۆژی دوايی(٥١). ئه‌م بنه‌مايه‌ كه‌ له‌ بيری ئيماميدا په‌ره‌ی پێ دراوه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خودی سروشتی تيۆريی (ئيمامه‌ت) و پێناسه‌ی پێشه‌وا (ئيمام)، چونكه‌ به‌پێی تيۆريی ئيمامه‌ت به‌بێ بونی (ئيمام) خوا به‌ته‌واوی رێنمايی مرۆڤه‌كانی نه‌كردوه‌ و به‌ڵگه‌ «حُجَّة» ی بۆ رون نه‌كردونه‌ته‌وه‌، به‌و پێيه‌ كه‌ پێشه‌واكان (حجة) ی خوان به‌سه‌ر مرۆڤه‌كانه‌وه‌. وه‌كو پێشتريش رون بوه‌وه‌ كه‌سايه‌تيه‌كانی ئه‌هلی به‌يت (وه‌كو باقیر و صادیق) خۆيان به‌ هيوای ئه‌وه‌ نه‌بون پله‌ی پێشه‌وايه‌تی له‌ سه‌ركردايه‌تيی لايه‌نگرانی ئه‌هلی به‌يته‌وه‌ بۆ شۆڕش دژی ئومه‌ويه‌كان ببێته‌ (ئيمامه‌ت) ێك كه‌ جياوازيیه‌كی كه‌می له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌رايه‌تيدا هه‌يه‌.

٨. په‌نهانی و نهێنيبونی ئيمامه‌ت و نيشانه‌كانی:

به‌پێی بيری ئيمامی پله‌ی (ئيمامه‌ت) و نيشانه‌كانی و توانا و به‌هره‌كانی (ئيمام) كۆمه‌ڵێك نهێنيی شاردراوه‌ن كه‌ گوايه‌ پێشه‌واكان بۆ هه‌مو كه‌سێكيان ئاشكرا نه‌كردوه‌ و به‌ نهێنی هێشتوياننه‌ته‌وه‌ و ته‌نها بۆ شوێنكه‌وتوان و باوه‌ڕدارانی متمانه‌دار ئاشكرا ده‌كرێن(٥٢). بۆ به‌ڵگه‌داركردنی ئه‌م بنه‌مايه‌ش هه‌ندێك وته‌ ده‌ده‌نه‌ پاڵ ئه‌هلی به‌يت، وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ گوايه‌ (جه‌عفه‌ری صادیق) وتويه‌تی: «ئه‌م كاره‌ی ئێمه‌ نهێنيی ناو نهێنيه‌ و، نهێنيیه‌كی په‌نهانه‌ و، نهێنيیه‌كه‌ كه‌ هه‌ر نهێنی لێ ده‌بێته‌وه‌ و، نهێنی له‌سه‌ر نهێنيه‌ و، نهێنيیه‌كی ده‌مامكداره‌ به‌ نهێنی»!!(٥٣) به‌ڵام له‌ راستيدا ئه‌م بنه‌مايه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و راستيه‌ی كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی تيۆريی (ئيمامه‌ت) يان داهێناوه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ نه‌يانتوانيوه‌ به‌ ئاشكرا رای بگه‌يه‌نن و وه‌كو نهێنيیه‌كی پيرۆز په‌رده‌پۆشيان كردوه‌، به‌ تايبه‌تی كه‌ وته‌ و هه‌ڵوێسته‌ واقيعيه‌كانی ئه‌هلی به‌يت پێچه‌وانه‌ی پله‌ی (ئيمامه‌تی خوايی) و بنه‌ما و نيشانه‌كانی بون(٥٤)، بۆ نمونه‌ كاتێك بانگخوازێكی تيۆريی ئيمامه‌ت كه‌ هيشامی كوڕی ئه‌لحه‌كه‌مه‌ به‌ڵگه‌ی ساز كردوه‌ بۆ پێشه‌وايه‌تيی (جه‌عفه‌ری صادیق) وتويه‌تی ئه‌م پێشه‌وايه‌ (غه‌يب) ده‌زانێت، له‌ كاتێكدا (جه‌عفه‌ری صادیق) به‌ هه‌مو شێوه‌يه‌ك ئه‌و بيرۆكه‌يه‌ی ره‌ت كردوه‌ته‌وه‌(٥٥).. بۆيه‌ تيۆريساز و بانگخوازه‌كانی ئيمامه‌تی خوايی كه‌ له‌سه‌ر دياريكردنی خوايی به‌ ده‌ق و وه‌سيه‌ت وه‌ستاوه‌، به‌ نهێنی بانگه‌شه‌يان ده‌كرد بۆ بيروباوه‌ڕه‌كانيان و ئه‌گه‌ر ئه‌هلی به‌يتيش وته‌يه‌ك يان هه‌ڵوێستێكيان رابگه‌ياندايه‌ كه‌ پێچه‌وانه‌ی بيروباوه‌ڕه‌كانی (ئيمامه‌ت) بوايه‌ ئه‌وه‌يان به‌ پارێزكاری «تَقِيَّة» لێك ده‌دايه‌وه‌ و گوايه‌ ئه‌و پێشه‌وايانه‌ كاريان به‌ بنه‌مای (تةقيية) كردوه‌ بۆ شاردنه‌وه‌ی پله‌ و به‌هره‌ و فرمانه‌ راسته‌قينه‌كانيان(٥٦). لێره‌وه‌ بنه‌مای (ته‌قييه‌) بوه‌ته‌ بنه‌مايه‌كی گرنگ له‌ رێبازی ئيماميدا و وای لێ هاتوه‌ وته‌يه‌كيان داوه‌ته‌ پاڵ (جه‌عفه‌ری صادیق) كه‌ گوايه‌ وتويه‌تی: (ته‌قييه‌ ئايينی من و باووپيرانی منه‌)!! هه‌روه‌ها: (هه‌ركه‌سێك ته‌قييه‌ی نه‌بێت ئايينی نيه‌)!!

٩. ئه‌گه‌ری گۆڕينی پێشه‌وا به‌ كه‌سێكی تر له‌لايه‌ن خواوه‌:

بيروباوه‌ڕێك ياخود زاراوه‌يه‌ك له‌ رێبازی ئيماميدا دروست بوه‌ كه‌ به‌ (البَداء) ناو ده‌برێت و هه‌ندێك جار پێناسه‌ ده‌كرێت به‌ (گۆڕينی ويست «إرادة» و بڕيار له‌لايه‌ن خواوه‌)، واته‌ بۆ نمونه‌ خوا بڕيار له‌سه‌ر شتێك يان ده‌رباره‌ی كه‌سێك ده‌دات، به‌ڵام له‌ بارودۆخێكی نوێدا ئه‌و بڕياره‌ ده‌گۆڕێت(٥٧). كه‌ ئه‌م بيروباوه‌ڕه‌ له‌ بيری ئايينيی ئيسلاميی ـ به‌ تايبه‌تی ـ سوننيدا به‌ بيروباوه‌ڕێكی ناڕاست و نه‌گونجاو و پێچه‌وانه‌ی سيفه‌تی (ويستی ره‌ها) ی خوايی داده‌نرێت. ئه‌م بيروباوه‌ڕه‌ ياخود ئه‌م زاراوه‌يه‌ كه‌ تا ئێستا پاشماوه‌ی له‌ بيروباوه‌ڕ «عقيدة» ی شيعه‌ی ئيماميدا ماوه‌ و تا ئێستاش فه‌يله‌سوف و لۆجيكزانه‌كانيان پاساوی بۆ ده‌هێننه‌وه‌ و پێناسه‌ باوه‌كه‌ی له‌ بيروباوه‌ڕی ئيمامی دور ده‌خه‌نه‌وه‌ و به‌ واتای جياواز پێناسه‌ی ده‌كه‌ن، له‌ راستيدا يه‌كه‌م جار وه‌كو چاره‌سه‌ری كێشه‌يه‌ك كه‌ دوچاری تيۆريی (ئيمامه‌ت) بوه‌ته‌وه‌ هاتوه‌ته‌ كايه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ بو كه‌ (ئيسماعيل) ی كوڕی پێشه‌وا (جه‌عفه‌ری صادیق) هه‌ر له‌ ژيانی باوكيدا مرد، ئه‌مه‌ش زه‌برێكی كاريگه‌ر بو كه‌ به‌ر تيۆريی (ئيمامه‌ت) كه‌وت، چونكه‌ ئيماميه‌كان باوه‌ڕيان وابو (جه‌عفه‌ری صادیق) به‌ جێنشينی خۆی داناوه‌ له‌ پێشه‌وايه‌تيدا واته‌ (ئيمام) ی دوای خۆيه‌تی، گوايه‌ ئه‌م دياريكردنه‌ش له‌لايه‌ن خواوه‌يه‌.. به‌ڵام كاتێك ئيسماعيل مرد بۆ هه‌مو لايه‌ك ده‌ركه‌وت كه‌ له‌لايه‌ن خواوه‌ دياری نه‌كراوه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر وا بوايه‌ پێش باوكی نه‌ده‌مرد(٥٨). ئه‌م كێشه‌يه‌ ئيماميه‌كانی دوچاری جياوازی و ناكۆكی كرد: (سوله‌يمانی كوڕی جه‌رير) و كۆمه‌ڵێك، له‌ تيۆريی (ئيمامه‌ت) په‌شيمان بونه‌وه‌ و هاتنه‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ (صادیق) ته‌نها كه‌سێتيیه‌كی ئيسلاميی زانستيه‌ يان پێشه‌وايه‌تی ته‌نها سه‌ركردايه‌تيیه‌كی ساده‌يه‌ و په‌يوه‌نديی به‌ خواوه‌ نيه‌(٥٩). كۆمه‌ڵێكی تريش كه‌ له‌ژێر كاريگه‌ريی بزوتنه‌وه‌ی (خه‌ططابيه‌كان) دا بون مردنی ئيسماعيليان به‌ راست نه‌زانی و وتيان (صادیق) ی باكی به‌ نهێنی بردويه‌تی بۆ ده‌ره‌وه‌ی شاری (مه‌دينه‌) بۆ پاراستنی له‌ مه‌ترسيی له‌ناوبردنی.. پاشان خه‌ططابيه‌كان نه‌وه‌ی (ئيسماعيل) يان به‌ ميراتبه‌ری پله‌ی (ئيمامه‌ت) دانا و له‌ كۆتاييدا گروپی (ئيسماعيليه‌كان) يان لێ هاته‌ كايه‌(٦٠).. كۆمه‌ڵێكی تريش له‌ ئيماميه‌كان باوه‌ڕيان كرد به‌ مردنی ئيسماعيل، به‌ڵام چاره‌سه‌رێكيان بۆ كێشه‌كه‌ دۆزيه‌وه‌ كه‌ ئه‌ويش بريتی بو له‌ بيروباوه‌ڕی (البَداء) و گۆڕانی ويستی خوا ده‌رباره‌ی دياريكردنی ئيسماعيل(٦١)، كه‌ له‌ دواييدا ئيماميه‌كان هاتنه‌سه‌ر ئه‌و بڕوايه‌ی كه‌ پێشه‌وای دوای (صادیق) موسای كوڕيه‌تی كه‌ ناسراوه‌ به‌ (موسى الكاظم)، دواتريش چه‌ندين ده‌ق و وه‌سيه‌ت هاتنه‌ كايه‌ له‌سه‌ر پێشه‌وايه‌تيی (كاظیم)!

دوای نزيكه‌ی سه‌د ساڵ هه‌مان كێشه‌ جارێكی تر هاته‌ كايه‌، ئه‌وه‌ش كاتێك (عه‌ليی هادی) (پێشه‌وای ده‌يه‌می ئيماميه‌كان)، موحه‌ممه‌دی كوڕی بۆ جێنشينيی خۆی هه‌ڵبژاردبو، به‌ڵام ئه‌م كوڕه‌ هه‌ر له‌ ژيانی باوكيدا مرد، ئيتر (هادی) وه‌سيه‌تی پێشه‌وايه‌تيی كرد بۆ كوڕێكی تری به‌ ناوی (حه‌سه‌ن) كه‌ ناسراوه‌ به‌ (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) و پێشه‌وای يازده‌هه‌می ئيماميه‌كانه‌. ئه‌م جاره‌ش ئه‌و بيروباوه‌ڕه‌ رۆڵی بينی بۆ لێكدانه‌وه‌ی ئه‌م گۆڕانكاريه‌ له‌ دياريكردنی ئيمامدا(٦٢). هه‌روه‌ها له‌م حاڵه‌ته‌شدا كۆمه‌ڵێك له‌ ئيماميه‌كان له‌ لايه‌نگرانی (هادی) باوه‌ڕيان نه‌كرد به‌ مردنی موحه‌ممه‌دی كوڕی و وتيان هه‌ر له‌ ژياندايه‌ و په‌نهان بوه‌ و باوكيشی به‌پێی بنه‌مای (ته‌قييه‌) و بۆ شاردنه‌وه‌ی راستيه‌كه‌ی مردنی راگه‌ياندوه‌، هه‌روه‌ها هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و بڕوايه‌ی كه‌ موحه‌ممه‌دی ناوبراو پێشه‌وای نهێنيه‌ و مه‌هديی چاوه‌ڕوانكراوه‌(٦٣).

ئه‌م بنه‌مايانه‌ بنچينه‌كانی تيۆريی (ئيمامه‌ت) ـن له‌ بيری ئيماميدا، هه‌ر ئه‌م بنه‌مايانه‌ش رۆڵيان هه‌بوه‌ له‌ پێكهاتنی زنجيره‌ی پێشه‌واكاندا به‌و شێوه‌يه‌ی كه‌ له‌ كۆتاييدا له‌ بيری ئيماميی دوازده‌ييدا جێگير بو: (عه‌لی، حه‌سه‌ن، حوسه‌ين، عه‌ليی زه‌ينولعابيدين (سه‌ججاد)، موحه‌ممه‌دی باقیر، جه‌عفه‌ری صادیق، موسای كاظیم، عه‌ليی ريضا، موحه‌ممه‌دی جه‌واد، عه‌ليی هادی، حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری..)، هه‌ر ئه‌م بنه‌مايانه‌ش گريمانه‌ی پێشه‌وای دوازده‌هه‌م و كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌رييان هێنايه‌ كايه‌، وه‌كو دواتر رون ده‌بێته‌وه‌.

سه‌ره‌تاكانی گريمانه‌ی پێشه‌وا (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری)

پێشه‌وای يازده‌هه‌می ئيماميه‌كان (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) ساڵی (٢٦٠ ك.) له‌ سامه‌ڕا كۆچی دوايی كرد به‌بێ ئه‌وه‌ی هيچ نه‌وه‌يه‌ك به‌جێ بهێڵێت، ئه‌و (وه‌سيه‌ت) ـه‌ش كه‌ كردبوی ده‌رباره‌ی ميرات و كاروباری بنه‌ماڵه‌كه‌ی بۆ (حديث) ی دايكی كردبو، بۆيه‌ كاتێك هه‌واڵی مردنی ناوبراو گه‌يشت به‌ دايكی كه‌ له‌ مه‌دينه‌ بو خۆی گه‌يانده‌ سامه‌ڕا و وه‌سيه‌تی كوڕه‌كه‌ی ئاشكرا كرد كه‌ بۆی كردبو، به‌م شێوه‌يه‌ش ميراتبه‌رانی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ته‌نها دايكی و (جه‌عفه‌ر) ی برای بون، به‌ڵام له‌م كاته‌دا كه‌نيزه‌كێكی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری به‌ ناوی (صقيل) وتی سكی پڕه‌ به‌ كوڕی ناوبراو، بۆيه‌ دابه‌شكردنی ميرات راگيرا و، خه‌ليفه‌ی عه‌بباسی (المعتمِد) كه‌نيزه‌كه‌كه‌ی برده‌ ماڵی خۆی و ژماره‌يه‌ك له‌ خانمان و كه‌نيزه‌ك و نۆكه‌رانی كۆشك دانران بۆ چاودێريكردنی تا سكه‌كه‌ی داده‌نێت.. ئه‌م چاودێرانه‌ش به‌رده‌وام بون له‌ كاره‌كه‌ياندا هه‌تا ماوه‌ی سكپڕی به‌سه‌رچو و بۆيان ده‌ركه‌وت كه‌ راست نيه‌.. ئيتر ميراته‌كه‌ له‌ نێوان (حديث) ی دايكی و (جعفر) ی برايدا دابه‌ش كرا(٦٤). به‌م شێوه‌يه‌ش به‌ ته‌واوی ساغ بوه‌وه‌ كه‌ حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ميراتبه‌ری نه‌بو له‌ نه‌وه‌ی خۆی تا وه‌سيه‌تی بۆ بكات. ئه‌م واقيعه‌ش بوه‌ هۆی سه‌رگه‌ردانيی ئيماميه‌كان و شوێنكه‌وتوانی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری و، گومان و دوڵی و ناكۆكيیه‌كی زۆر له‌ناوياندا سه‌ری هه‌ڵدا، تا له‌ سه‌ره‌نجامدا بونه‌ (١٤) كۆمه‌ڵه‌ی جياواز ـ به‌ وته‌ی مێژونوس و زانا كه‌لاميه‌كانيان(٦٥). لێره‌وه‌ ئاماژه‌ ده‌كه‌ين بۆ گرنگترينی ئاڕاسته‌كانی ئيماميه‌كان ده‌رباره‌ی ئيمامه‌ت و ئيمام له‌ دوای مردنی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری(٦٦):

● (جه‌عفه‌ری كوڕی عه‌لی) برای حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری، دوای مردنی براكه‌ی كه‌ بينيی براكه‌ی كوڕی نيه‌ و هيچ ئاماژه‌ و وه‌سيه‌تێكی بۆ كه‌س نه‌كردوه‌، خۆی به‌ ئيمام راگه‌ياند و وای پێشاندا كه‌ ئيمامی پێشو وه‌سيه‌تی بۆ كردوه‌. كۆمه‌ڵێك له‌ شيعه‌ واقيعی نه‌بونی نه‌وه‌ی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌رييان قبوڵ كرد و بڕوايان كرد به‌ پێشه‌وايه‌تيی جه‌عفه‌ری برای، ئه‌مه‌ش به‌ چاوپۆشين له‌ بنه‌مای (ميراتبردنی ئه‌ستونی) له‌ ئيمامه‌تدا. زۆربه‌ی شيعه‌ی شاری (قوم) يش بڕوايان كرد به‌ پێشه‌وايه‌تيی جه‌عفه‌ری ناوبراو و پشتگيرييان ده‌كرد(٦٧). به‌ڵام شيعه‌ی ئيماميی ئێسته‌ جه‌عفه‌ری ناوبراو به‌ (جه‌عفه‌ری درۆزن) «جعفر الكَذَّاب» (!) ناو ده‌به‌ن و ده‌ڵێن به‌ ته‌مای ميرات نكوڵيی له‌ بونی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كردوه‌!(٦٨)

● كۆمه‌ڵێكی تريش له‌ ئيماميه‌كان كه‌ دڵنيابون حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كوڕو جێگری نيه‌ و سوريش بون له‌سه‌ر بنه‌مای ميراتبردنی ئه‌ستونی، هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و بڕوايه‌ی كه‌ ئيمامه‌ت وه‌ستاوه‌ و زنجيره‌ی ئيمامه‌كان پچڕاوه‌ و حاڵه‌ته‌كه‌شيان به‌ (فَترة) ناو برد وه‌كو (فَترة) ی نێوان پێغه‌مبه‌ره‌كان(٦٩).

● كۆمه‌ڵێكی تر په‌شيمان بونه‌وه‌ له‌ باوه‌ڕ به‌ پێشه‌وايه‌تيی خودی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری، و وتيان شوێنكه‌وتنی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری وه‌كو ئيمام له‌ بنه‌ڕه‌تدا هه‌ڵه‌ بو و ده‌بێت بگه‌ڕێينه‌وه‌ بۆ پێشه‌وايه‌تيی جه‌عفه‌ری برای، چونكه‌ حه‌سه‌ن مرد و نه‌وه‌يه‌كی به‌جێ نه‌هێشت، به‌مه‌ش رون بوه‌وه‌ كه‌ پێشه‌وايه‌تيی ئه‌و به‌تاڵ بو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌مومان يه‌ك ده‌نگين له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئيمام كاتێك ده‌مرێت نه‌وه‌يه‌كی ئاشكرای لێ به‌جێ ده‌مێنێت كه‌ وه‌سيه‌تی ئيمامه‌تی بۆ كردوه‌ و ده‌بێته‌ ئيمامی دوای ئه‌و(٧٠). ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سور بون له‌سه‌ر بنه‌مای ميراتبردنی ئه‌ستونی له‌ ئيمامه‌تدا، ئه‌گه‌رنا ده‌كرا بڵێن ئيمامه‌تی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری دروست بوه‌ و دوای ئه‌ويش برای يان برازای يان مامی يان ئامۆزای ده‌بێته‌ ئيمام(٧١).

● كۆمه‌ڵێكی تريش له‌ شيعه‌ وتيان حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری نه‌مردوه‌، به‌ڵكو په‌نهان بوه‌ و ئيتر ده‌ركه‌وتوه‌ كه‌ ئه‌و مه‌هديی چاوه‌ڕوانكراوه‌. ئه‌مه‌ش به‌پێی ئه‌و بنه‌مايه‌ی كه‌ ئيمام نه‌وه‌يه‌كی ئاشكرا و دياری ده‌بێت كه‌ جێی بگرێته‌وه‌، چونكه‌ نابێت جيهان ئيمامێكی تێدا نه‌بێت.. هه‌ندێكی تريشيان دڵنيابون كه‌ مردوه‌، به‌ڵام پێيان وابو جارێكی تر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ژيان، واته‌ له‌ داهاتويه‌كی نه‌زانراودا كاتێك زه‌وی پڕ ده‌بێت له‌ سته‌م و زۆرداری، ئيتر ئه‌و زيندو ده‌بێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ مه‌هدی كه‌ دادپه‌روه‌ری بۆ زه‌وی ده‌گێڕێته‌وه‌(٧٢).

● كۆمه‌ڵێكی تر له‌وانه‌ی په‌شيمان بونه‌وه‌ له‌ باوه‌ڕ به‌ پێشه‌وايه‌تيی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری، گروپێك بون به‌ ناوی (موحه‌ممه‌ديه‌كان)، كه‌ هاتنه‌ سه‌ر باوه‌ڕ به‌ پێشه‌وايه‌تيی (موحه‌ممه‌دی كوڕی عه‌لی) كه‌ ئه‌ويش برايه‌كی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری بو، كه‌ حه‌وت ساڵ له‌وه‌پێش له‌ ژيانی (عه‌ليی هادی) ی باوكيدا مردبو و ـ به‌ بڕوای هه‌مو لايه‌ك ـ وه‌سيه‌تی بۆ كردبو و به‌ ئيمامی دوای خۆی ده‌ستنيشانی كردبو، ئيتر وتيان نه‌مردوه‌ به‌ڵكو باوكی شاردويه‌تيه‌وه‌ و بوه‌ته‌ مه‌هدی(٧٣). دواتر كۆمه‌ڵێكيان هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و بڕوايه‌ی كه‌ موحه‌ممه‌دی ناوبراو مردوه‌ و وه‌سيه‌تی كردوه‌ بۆ نۆكه‌رێكی باوكی به‌ ناوی (نفيس) و هه‌مو كتێب و نوسراو و زانياری و چه‌ك و كه‌ل‌وپه‌له‌كانی داوه‌ته‌ ده‌ستی و وه‌سيه‌تی بۆ كردوه‌ كه‌ كاتێك مرد ئه‌وانه‌ بداته‌ ده‌ست (جه‌عفه‌ر) ی برای.. ئه‌م كۆمه‌ڵه‌يه‌ هه‌ڵوێستيان زۆر توند بو به‌رامبه‌ر حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری و شوێنكه‌وتوانی و، (جه‌عفه‌ر) يان به‌ مه‌هدی ده‌زانی و رێزی له‌راده‌به‌ده‌ريان بۆ داده‌نا(٧٤).

● كۆمه‌ڵێكی تريش له‌ شيعه‌ كه‌وتنه‌ سه‌رسامی و گومان و دودڵيیه‌كی ته‌واوه‌وه‌ و نه‌يانده‌توانی هيچ بڕيارێك بده‌ن و خۆيان له‌ كۆمه‌ڵه‌يه‌كدا ساغ بكه‌نه‌وه‌.. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی باوه‌ڕيان به‌ به‌رده‌واميی ئيمامه‌ت تا كۆتايی رۆژگار هه‌بو و ده‌گه‌ڕان بۆ دۆزينه‌وه‌ی كوڕێكی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كه‌ به‌ڵكو له‌ ترسی دوژمنان شاردبێتيه‌وه‌.. هه‌ندێكيان هيچ هه‌ڵوێستێكيان ده‌ر نه‌ده‌بڕی به‌ هيوای ئه‌وه‌ی قه‌يرانه‌كه‌ بۆ خۆی چاره‌سه‌ر ببێت، نه‌ باوه‌ڕيان به‌ پێشه‌وايه‌تيی جه‌عفه‌ری برای حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كرد و نه‌ هاتنه‌ سه‌ر بڕوای وه‌ستانی ئيمامه‌ت، هه‌روه‌كو حه‌سه‌نی عه‌سكه‌رييشيان به‌ مه‌هدی دانه‌نا(٧٥).. به‌ كورتی ده‌يانويست ده‌ست هه‌ڵ نه‌گرن له‌ تيۆريی ئيمامه‌ت و بنه‌ماكانی و له‌ هه‌مان كاتيشدا نه‌يانده‌توانی له‌ قه‌يرانه‌كه‌ ده‌ربچن.

● كۆمه‌ڵێكی تر له‌ ئيماميه‌كان له‌م كاته‌دا كه‌ گومان و سه‌رسامی باڵی كێشابو به‌سه‌ر شيعه‌دا، هيوايه‌كيان له‌ قسه‌ی (صقيل) ياخود (نرجس) ی كه‌نيزه‌كدا بينيه‌وه‌ كه‌ دوای مردنی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری وتی سكی به‌ كوڕی ناوبراو هه‌يه‌.. ئيتر وتيان حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری هه‌شت مانگ دوای مردنی خۆی كوڕێكی بوه‌، به‌ڵام نادياره‌ و ناونيشانی نازانرێت(٧٦). هه‌تا هه‌ندێكيان وتيان كۆرپه‌له‌كه‌ تا ماوه‌يه‌كی ناديار له‌ سكی دايكيدا (واته‌ كه‌نيزه‌كی ناوبراو) ده‌مێنێته‌وه‌ تا چاودێريكردنی خانمان و كه‌نيزه‌كه‌كانی كۆشكی خه‌ليفه‌ موعته‌ميدی به‌سه‌ره‌وه‌ نامێنێت ئينجا له‌ دايك ده‌بێت(٧٧).. ئه‌م قسانه‌ش ته‌نها گريمانه‌ و خه‌ون و خه‌ياڵن و پێشتر ئاماژه‌مان كرد كه‌ كه‌نيزه‌كی نابراو خراوه‌ته‌ ژێر چاودێريه‌وه‌ و ده‌ركه‌وتوه‌ كه‌ سكی نه‌بوه‌، گريمانه‌ی ئه‌وه‌ش كه‌ كۆرپه‌له‌كه‌ تا ماوه‌يه‌كی ناديار ماوه‌ته‌وه‌ له‌ بيركردنه‌وه‌ی سروشتيدا جێی نابێته‌وه‌ و كه‌سيش ئاگای له‌ هه‌واڵی كه‌نيزه‌كه‌كه‌ نه‌ماوه‌ تا بزانرێت منداڵی بوه‌ يان نا(٧٨).

● له‌ كاتێكدا كه‌ زۆربه‌ی ئيماميه‌كان هيچ ئه‌نجامێكيان به‌ده‌ست نه‌هێنا له‌ دۆزينه‌وه‌ی نه‌وه‌ و جێگری حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ريدا و له‌ كه‌شێكی سه‌رسامی و ده‌سته‌پاچه‌بوندا بون، هه‌ندێك له‌ هاوه‌ڵان و نوێنه‌رانی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری به‌ نهێنی هه‌واڵێكيان به‌ گوێی خه‌ڵكدا ده‌چرپاند ده‌رباره‌ی كوڕێكی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كه‌ گوايه‌ دو ساڵ يان سێ يان پێنج يان شه‌ش يان هه‌شت ساڵ پێش كۆچی دوايی ئه‌و له‌ دايك بوه‌ و گوايه‌ له‌ ژيانی باوكيدا چه‌ند جارێك بينيويانه‌.. ئيتر داوايان له‌ شيعه‌ ده‌كرد واز بهێنن له‌ هه‌وڵی دۆزينه‌وه‌ی، چونكه‌ په‌نهانه‌ و ئيتر نابێت ناويشی بهێنن(٧٩).. هه‌تاكو وتيان كاتێك (صقيل) ی كه‌نيزه‌ك وای پێشان داوه‌ كه‌ سكی پڕه‌ له‌ حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ئه‌وه‌ هه‌وڵێك بوه‌ بۆ رێگه‌ونكردنی ئه‌و كوڕه‌ی كه‌ پێش مردنی باوكی له‌ دايك بوه‌(٨٠).

ئه‌م بيرۆكه‌يه‌ی كه‌ هه‌ندێك له‌ هاوه‌ڵانی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری وه‌كو پڕۆپاگه‌ندايه‌كی نهێنی بڵاويان كرده‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تادا چيرۆكێكی نه‌زانراو بو له‌نێو شيعه‌دا و ـ وه‌كو ئاماژه‌ی بۆ كرا ـ زۆربه‌ی شيعه‌ له‌ سه‌رسامی و گوماندا بون و بيريان له‌م سه‌ره‌نجامه‌ نه‌ده‌كرده‌وه‌ و به‌م شێوه‌يه‌ له‌ سه‌رساميدا بون تا ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی (٤ ك.) واته‌ ده‌وروبه‌ری (٣٥٠ ك.) يش و، ناكۆكی و په‌رته‌وازه‌يی و پارچه‌پارچه‌بون شپرزه‌ی كردبون(٨١).. به‌ڵام دواتر ئه‌م چيرۆكه‌ خه‌ياڵيه‌ ده‌رباره‌ی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری له‌ رێبازی ئيماميی دوازده‌ييدا چه‌سپێنرا و كۆمه‌ڵێك فه‌رموده‌ و گێڕانه‌وه‌ی زۆر له‌ باره‌ی بون و له‌دايكبون و مه‌هديبونی موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ساز كران و دواتر ئه‌م فه‌رموده‌ و گێڕانه‌وانه‌ به‌ (متواتِر) و (مستفيض) دانران(٨٢) و لافی ئه‌وه‌ش لێ درا كه‌ بونی پێشه‌وای دوازده‌هه‌م كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری يه‌كده‌نگی «اجماع» ی له‌سه‌ره‌!(٨٣)

هه‌روه‌ها كاتێك له‌ رێبازی ئيماميدا بونی موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ده‌چه‌سپێنرێت له‌ هه‌مان كاتدا دان ده‌نرێت به‌وه‌دا كه‌ ئه‌م كوڕه‌ ئاشكرا نه‌بوه‌ و رانه‌گه‌يه‌نراوه‌ و كه‌س نه‌يزانيوه‌ كه‌ حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كوڕی هه‌يه‌، ته‌نها ئه‌و چه‌ند كه‌سه‌ نه‌بێت كه‌ دوای مردنی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری و له‌ هه‌وڵی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی ئيمامه‌تدا وتويانه‌ چه‌ند جارێك له‌ ژيانی باوكيدا بينيومانه‌. ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی بنه‌ماكانی ئيمامه‌ته‌، چونكه‌ به‌پێی ئه‌م بنه‌مايانه‌ ده‌بێت ئيمام كوڕێكی ئاشكرا و ناسراوی هه‌بێت كه‌ پێی بگه‌يه‌نێت و ئاماده‌ی بكات بۆ پله‌ی پێشه‌وايه‌تی و وه‌سيه‌تی بۆ بكات و دوای مردنی باوكی راسته‌وخۆ كاروباره‌كان بگرێته‌ ده‌ست(٨٤).

كێشه‌يه‌كی تر كه‌ دوچاری تيۆريی ئيمامه‌ت و بنه‌ماكانی و به‌ تايبه‌تی بيرۆكه‌ی پێشه‌وايه‌تيی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ده‌بێته‌وه‌، كێشه‌ی منداڵيه‌، واته‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌ی كه‌ كوڕی ئيمامی پێشو له‌ كاتی مردنی باوكيدا منداڵ بوبێت و نه‌گه‌يشتبێته‌ ته‌مه‌نی پێگه‌يشتن «رُشْد»، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش سێ نمونه‌ی له‌ زنجيره‌ی دوازده‌ ئيمامه‌كه‌دا هه‌يه‌، يه‌كه‌ميان موحه‌ممه‌دی جه‌واد (پێشه‌وای نۆهه‌م) كه‌ له‌ كاتی مردنی باوكيدا (موسای ريضا) ته‌مه‌نی حه‌وت ساڵ بو(٨٥)، دوه‌ميشيان (عه‌ليی هادی) ی كوڕی موحه‌ممه‌دی جه‌واد كه‌ كاتێك باوكی مردوه‌ ته‌مه‌نی له‌ حه‌وت ساڵ زياتر نه‌بوه‌، ئيتر جه‌واد وه‌سيه‌تی به‌ڕێوه‌بردنی ميرات و كاروباره‌كانی كرد بۆ كه‌سێك به‌ ناوی (عبد الله بن المساور)(٨٦). سێيه‌ميش موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كه‌ به‌پێی زۆربه‌ی گێڕانه‌وه‌كان له‌ كاتی مردنی باوكيدا ته‌مه‌نی پێنج ساڵ بوه‌، هه‌رچه‌ند باسی (٣) و (٨) ساڵيش كراوه‌(٨٧).. ئينجا به‌پێی فيقهی ئيسلامی و وه‌كو قورئانيش ده‌ڵێت: «و ابْتَلُوا اليَتَامَى حتّى إذا بَلَغُوا النِّكاحَ فإن آنَسْتُُمْ مِنْهُم رُشْدًا فادْفَعُوا إليهم أموالَهُم» (النساء: ٦)، منداڵێكی هه‌تيو له‌و ته‌مه‌نه‌دا تا ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی (رشد) بۆ به‌رژه‌وه‌نديی خۆی رێی لێ ده‌گيرێت بۆ خۆی ده‌ست وه‌ربداته‌ ماڵ‌وسامانی و نابێت مامه‌ڵه‌ و گرێبه‌ستنی له‌سه‌ر بكات، چ جای ئه‌وه‌ی بتوانێت هه‌مو زانياری و ياسا و رێ‌وشوێنه‌ ئايينيه‌كان له‌ باوكی وه‌ربگرێت و كۆمه‌ڵێك توانا و لێهاتويی وا په‌يدا بكات كه‌ بتوانێت ببێته‌ پێشه‌وای موسڵمانان! به‌ڵام زانا كه‌لاميه‌كانی رێبازی ئيمامی ئه‌م كێشه‌ تێده‌په‌ڕێنن، بۆ نمونه‌ (المفيد) له‌ (الفصول المختارة) دا هه‌وڵ ده‌دات له‌لايه‌ن خۆيه‌وه‌ گشتگيری «عُمُوم» ی ده‌قه‌كه‌ قورئانيه‌كه‌ تايبه‌ت بكات، ئه‌وه‌ش به‌ پشتبه‌ستن به‌ هه‌ندێك مشت‌ومڕی نيمچه‌ عه‌قڵيی خۆی و ئه‌و چيرۆك و گێڕانه‌وانه‌ی كه‌ له‌نێو ئيماميه‌كاندا ده‌رباره‌ی پێشه‌وايه‌تيی موحه‌ممه‌دی جه‌واد و ئيمامه‌كانی تر ساز كراون، بۆيه‌ ده‌ڵێت حوكمی ئه‌و ئايه‌ته‌ ئيمامه‌كان ناگرێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر منداڵيش بن، گوايه‌ ئيمامه‌كان له‌ منداڵييشدا سروشت و ئاماده‌ييه‌كی تايبه‌تييان هه‌بوه‌(٨٨). ئه‌مه‌ش بازدانه‌ به‌سه‌ر ده‌قه‌ قورئانيه‌كه‌دا كه‌ گشتگيره‌ و به‌ به‌ڵگه‌ی نيمچه‌ عه‌قڵيی لاواز و به‌ چيرۆك و گێڕانه‌وه‌ گومانلێكراوه‌كانی خۆيان و به‌ بيروباوه‌ڕی (ئيمامه‌ت) و (عيصمه‌ت) كه‌ هه‌ر خۆيان باوه‌ڕيان پێيه‌تی، ئه‌و ده‌قه‌ گشتگيره‌ تايبه‌ت ناكرێت و هه‌ڵبواردن «استثناء» هه‌ڵ ناگرێت(٨٩). جگه‌ له‌مه‌ش واقيعی مێژويی ئه‌و تێڕوانينه‌ ئايديالی و ناسروشتيه‌ بۆ ئيمامه‌كان له‌ منداڵيياندا هه‌ڵ ده‌وه‌شێنێته‌وه‌، بۆ نمونه‌ ـ هه‌ر به‌پێی خودی سه‌رچاوه‌ شيعيه‌كان ـ ئيمامی جه‌واد سه‌رپه‌رشتيی (عه‌ليی هادی) ی كوڕی (كه‌ پێشه‌وای ده‌يه‌مه‌) ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی كه‌سێك به‌ ناوی (عبد الله بن المساور) و ئه‌م كه‌سه‌ ده‌كاته‌ به‌پرسی ماڵ‌وسامان و خانووبه‌ره‌ و سه‌رف‌وخه‌رج و نۆكه‌ره‌كانی هه‌تا (عه‌لی) ی كوڕی پێ ده‌گات(٩٠). كێشه‌ی داكۆكيكارێكی ئيماميی وه‌ك (المفيد) ئه‌وه‌يه‌ ده‌يه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی مشت‌ومڕی عه‌قڵی و تيۆريه‌وه‌ بگاته‌ مه‌به‌ستی خۆی به‌بێ ئه‌وه‌ی پێداچونه‌وه‌يه‌ك بۆ واقيع و مێژو بكات، به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانێت له‌ راستيدا ئه‌و كه‌سايه‌تيانه‌ی ئه‌هلی به‌يت له‌ منداڵيياندا چۆن بون و چۆن هه‌ڵس‌وكه‌وتيان كردوه‌ و لێهاتوييان تا چ راده‌يه‌ك بوه‌(٩١).. ئه‌م حاڵه‌ته‌ش به‌شێكه‌ له‌ نهێنيه‌كانی بايه‌خی زۆری ئيماميه‌كان به‌ فه‌لسه‌فه‌ و توێژينه‌وه‌ و (زانست) ـه‌ عه‌قڵيه‌كان، به‌ شێوه‌يه‌ك له‌ خوێندنگه‌ ئايينيه‌كانياندا فه‌لسه‌فه‌ شانبه‌شانی فيقهـ ده‌خوێنرێت، به‌ڵام كاتێك له‌ بابه‌ته‌كانی (ئيمامه‌ت) دا ده‌ياندوێنيت بۆت ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌و چالاكيه‌ فه‌لسه‌فيه‌ چالاكيیه‌كی ساخته‌يه‌ و مه‌به‌ست له‌و بايه‌خه‌ به‌ (زانسته‌ عه‌قڵيه‌كان) و به‌ڵگه‌ی (عه‌قڵ) ته‌نها ئه‌وه‌يه‌ عه‌قڵ ببێته‌ ئامڕازێك بۆ سه‌لماندنی كه‌له‌پوری ئايينی و بيروباوه‌ڕ و داب‌ونه‌ريته‌كانيان و پاساودانی هه‌ر كێشه‌ و ره‌خنه‌يه‌ك كه‌ روبه‌ڕوی ده‌بنه‌وه‌، به‌تايبه‌تی كه‌ هه‌ست ده‌كه‌ن سه‌لماندنی بيروباوه‌ڕه‌ تايبه‌تيه‌كانيان له‌ رێگه‌ی (نه‌قڵ) ـه‌وه‌ كێشه‌ی تێدايه‌ و زۆربه‌ی گێڕانه‌وه‌كانيان لاواز و هه‌ڵبه‌ستراون.

ئينجا سه‌رنجی ئه‌وه‌ش ده‌ده‌ين كه‌ باوه‌ڕبون به‌ (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) له‌ سه‌ره‌تادا ته‌نها بريتی بوه‌ له‌ باوه‌ڕ به‌وه‌ی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كوڕێكی هه‌بوه‌ كه‌ له‌ پێشه‌وايه‌تيدا جێی ده‌گرێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ ئيمامی دوای ئه‌و.. به‌ڵام ئه‌م كوڕه‌ ياخود ئه‌م ئيمامه‌ داهاتوه‌ ده‌ر نه‌كه‌وت و ون بو و ونبونی درێژه‌ی كێشا، هه‌تا باوه‌ڕ به‌ ونبون ياخود په‌نهانبون «غَيْبة» ی سه‌ری هه‌ڵدا.. ئه‌م ونبونه‌ش له‌ سه‌ره‌تادا به‌ رۆژان و مانگان و ساڵانێكی دياريكراو داده‌نرا، وه‌كو له‌ هه‌ندێك گێڕانه‌وه‌دا له‌ لای (الكُلَيْنيّ) و (الطُّوْسيّ)(٩٢)، هه‌ندێك گێڕانه‌وه‌ی تريش ئاماژه‌ بۆ (٣٠) ياخود (٤٠) ساڵ ده‌كه‌ن(٩٣)، له‌ گێڕانه‌وه‌يه‌كيشدا ده‌درێته‌ پاڵ (موحه‌ممه‌دی باقیر) كه‌ وتويه‌تی ئه‌م ئيمامه‌ په‌نهانه‌ كاتێك ده‌ر ده‌كه‌وێت ته‌مه‌نی له‌ (٤٠) ساڵ تێپه‌ڕ ناكات(٩٤).. به‌ شێوه‌يه‌كی گشتی له‌ سه‌ره‌تادا خه‌ياڵ بۆ ئه‌وه‌ نه‌ده‌چو كه‌ ماوه‌ی ونبونه‌كه‌ له‌ ته‌مه‌نی ئاسايی و سروشتيی مرۆڤ زياتر بێت، به‌ڵكو بڕوا وا بو پێويسته‌ پێش ئه‌وه‌ی موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری بگاته‌ ته‌مه‌نی پيری و په‌ككه‌وتن، ده‌ربكه‌وێت و ئه‌ركی ئيمامه‌ت هه‌ڵ بگرێت.. به‌ڵام ونبون درێژه‌ی كێشا و له‌ ماوه‌ی ته‌مه‌نی ئاسايی مرۆڤ ده‌رچو، بۆيه‌ هه‌ندێك گێڕانه‌وه‌ی تر هاتنه‌ كايه‌ كه‌ ده‌ڵێن ته‌مه‌نی ئيمام ره‌نگه‌ له‌ (١٢٠) ساڵ تێپه‌ڕ بكات(٩٥) (ئه‌وپه‌ڕی ته‌مه‌نی سروشتيی مرۆڤـ)، به‌ڵكو له‌ گێڕانه‌وه‌يه‌كدا دراوه‌ته‌ پاڵ (جه‌عفه‌ری صادیق) كه‌ به‌ ته‌مه‌نی درێژی (نوح) نمونه‌ بۆ ته‌مه‌نی ئيمامی په‌نهان ده‌هێنێته‌وه‌ و ده‌ڵێت ده‌گونجێت خوا بۆ به‌رژه‌وه‌نديیه‌كی تايبه‌تی رێسايه‌كی سروشتی ده‌رباره‌ی كه‌سێك هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌(٩٦). هه‌روه‌ها فه‌رموده‌ بێژه‌كانی شيعه‌، وه‌كو (الصَّدُوق) و (الطوسي)، به‌ (ئه‌صحابی كه‌هف) و (عوزه‌ير) و كه‌سانی تر نمونه‌ و به‌ڵگه‌ بۆ ونبونی دورودرێژی موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ده‌هێننه‌وه‌(٩٧).

ئاشكرايه‌ كه‌ ونبونی ئه‌م كه‌سێتيه‌ گريمانه‌ييه‌ به‌ شێوه‌يه‌ك درێژ بوه‌وه‌ كه‌ ئيتر له‌گه‌ڵ هيچ نيشانه‌يه‌كدا ناگونجێت كه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ شيعی و ئيسلاميه‌كاندا باس ده‌كرێن بۆ ده‌ركه‌وتنی ئه‌م كه‌سێتيه‌ وه‌كو مه‌هدی، چونكه‌ ئه‌و نيشانانه‌ هه‌مويان هاتونه‌ته‌ دی و رويان داوه‌ و ده‌ركه‌وتون و ئه‌م كه‌سه‌ ياخود ئه‌م كه‌سێتيه‌ هه‌ر ده‌رنه‌كه‌وتوه‌(٩٨):

ـ نيشانه‌ی سه‌ره‌كی كه‌وتنی ده‌وڵه‌تی ئومه‌وی و تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌يه‌ له‌ ئومه‌ويه‌كان، كه‌ گوايه‌ (مه‌هدی) له‌م روداوه‌ گرنگه‌دا رۆڵی سه‌ره‌كيی هه‌يه‌، به‌ تايبه‌تی كه‌ ـ گوايه‌ ـ روبه‌ڕوی (سوفيانی) «السُّفْيانيّ» ده‌بێته‌وه‌، كه‌ هێمای فه‌رمانڕه‌وای ئومه‌ويه‌ له‌ بنه‌ماڵه‌ی (ئه‌بو سوفيان).. به‌ڵام فه‌رمانڕه‌وايی ئومه‌وی له‌ بنه‌ماڵه‌ی (سوفيانيه‌كان) ـه‌وه‌ گواسترايه‌وه‌ بۆ (مه‌ڕوانيه‌كان)، كه‌چی مه‌هدی ده‌رنه‌كه‌وت، به‌ڵكو ده‌وڵه‌تی ئومه‌وی روخا و ئومه‌ويه‌كان ره‌شه‌كوژ كران هێشتا مه‌هدی ده‌رنه‌كه‌وت (ئه‌مانه‌ش هه‌مويان ده‌كه‌ونه‌ پێش ژيانی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری و له‌دايكبونی گريمانه‌يی موحه‌ممه‌دی كوڕی!).

ـ نيشانه‌يه‌كی تر ده‌ركه‌وتنيه‌تی له‌ سه‌رده‌می عه‌بباسيه‌كاندا، يان له‌ سه‌ره‌تايدا، كاتێك ئاڵا ره‌شه‌كان «الرايات السُّوْد» له‌ خوراسانه‌وه‌ دێن (كه‌ ئاماژه‌يه‌ بۆ جه‌نگاوه‌رانی هه‌ڵگيرسێنه‌ری شۆڕشی عه‌بباسی كه‌ مه‌ڵبه‌نده‌كه‌يان خوراسان بو) و ـ به‌پێی گێڕانه‌وه‌كان ـ ئه‌وانه‌ ده‌بنه‌ ده‌ست‌وپێوه‌ندی مه‌هدی كاتێك ده‌رده‌كه‌وێت، يان دوابه‌دوای كوژرانی (النفس الزكيّة) به‌پێی هه‌ندێك گێڕانه‌وه‌ی تر له‌لای (الطوسي) و (النعماني) و (الكليني)(٩٩)، كه‌ له‌ سه‌رده‌می (المنصور) ی عه‌بباسيدا كوژرا، يان ـ به‌پێی هه‌ندێك گێڕانه‌وه‌ی تر ـ ده‌ركه‌وتنی مه‌هدی له‌ كۆتايی سه‌رده‌می عه‌بباسيدا ده‌بێت كاتێك ناكۆكی ده‌كه‌وێته‌ بنه‌ماڵه‌ی عه‌بباسيه‌وه‌(١٠٠).. به‌ڵام شۆڕشی عه‌بباسی هه‌ڵ گيرسا و ده‌وڵه‌تی عه‌بباسی دامه‌زرا و (النفس الزكيّة) كوژرا و، بگره‌ ده‌وڵه‌تی عه‌بباسی لاواز بو و ناكۆكی و ئاژاوه‌ جه‌سته‌ی داگرته‌وه‌ و له‌ كۆتاييدا روخا؛ هێشتا مه‌هدی هه‌ر ده‌رنه‌كه‌وت (له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا شۆڕشی عه‌بباسی و كوژرانی (النفس الزكيّة) ده‌كه‌ونه‌ پێش ژيانی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری و له‌دايكبونی گريمانه‌يی موحه‌ممه‌دی كوڕی!).

ـ كۆمه‌ڵێك نيشانه‌ی تر ئاماژه‌ بۆ (فه‌تح) كردنی هه‌ندێك وڵات و ناوچه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ كاتی خۆيدا خه‌ونێكی ئيسلامی بوه‌، به‌ڵام دواتر هه‌مويان فه‌تح كراون و ده‌سه‌ڵاتی ئيسلامييشيان تێدا چه‌سپاوه‌، وه‌كو فه‌تحی كۆنستانتينۆپۆليس «القُسْطَنْطينيّة»(١٠١) كه‌ به‌ درێژايی سه‌رده‌می ئومه‌وی و عه‌بباسی هه‌وڵی زۆر درا بۆ فه‌تحكردنی، به‌ڵام بێئاكام بو، هه‌روه‌ها فه‌تحی (ده‌يله‌م) و (سيند) و (هيند) و (كابول) و (خه‌زه‌ر)(١٠٢).. كه‌ ئه‌م ناوچه‌ و كۆمه‌ڵگايانه‌ هه‌ريه‌كه‌يان له‌ قۆناغێكی مێژوی ئيسلاميدا داگير كراوه‌ و جۆره‌ فه‌رمانڕه‌واييه‌كی ئيسلاميی تێدا دامه‌زراوه‌.. به‌ڵام هێشتا هه‌ر مه‌هدی ده‌رنه‌كه‌وت.

ـ كۆمه‌ڵێك گێڕانه‌وه‌ی تريش ئاماژه‌ بۆ هه‌ندێك نيشانه‌ی سه‌يروسه‌مه‌ره‌ و ناسروشتی ده‌كه‌ن كه‌ به‌ تێكچونی سيسته‌می بونه‌وه‌ر دێنه‌جێ(١٠٣)، وه‌كو: وه‌ستانی خۆر له‌ ناوه‌ڕاستی ئاسماندا، ده‌ركه‌تنی وێنه‌ی پياوێك له‌ خۆردا، خۆرگيران و مانگگيرانی ناسروشتی (وه‌كو خۆرگيران له‌ ناوه‌ڕاستی مانگی ره‌مه‌زاندا و مانگگيران له‌ كۆتاييدا)، درێژبونه‌وه‌ی رۆژ بۆ (٢٤٠) كاتژمێر، هه‌ڵهاتنی خۆر له‌ خۆرئاواوه‌، هه‌ڵهاتنی ئه‌ستێره‌يه‌ك له‌لای خۆرهه‌ڵاته‌وه‌ كه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی مانگ روناكيی هه‌يه‌، هێرشی كوللـه‌ له‌ وه‌رزی خۆيدا و له‌ ناوه‌ختدا، ياخيبونی كۆيله‌كان و زاڵبونيان به‌سه‌ر گه‌وره‌كانياندا، مه‌سخبونی كۆمه‌ڵێك له‌ بيدعه‌چيان به‌ مه‌يمون و به‌راز، بانگه‌وازێك له‌ ئاسمانه‌وه‌ كه‌ هه‌مو مرۆڤه‌كان ده‌يبيستن، مردوگه‌لێك زيندو ده‌بنه‌وه‌ و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ژيان و يه‌كتر ده‌ناسنه‌وه‌.. ئه‌م نيشانانه‌ كه‌ له‌ بيركردنه‌وه‌يه‌كی ئه‌فسانه‌ييه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن و هه‌ندێكيشيان له‌ كێشه‌ و بابه‌ته‌كانی كۆمه‌ڵگاكانی رابردون، وه‌كو (ياخيبونی كۆيله‌) و (هێرشی كوللـه‌)! به‌ڵام هه‌مويان واتای تێكچونی ژيان و سيسته‌می گه‌ردونی ده‌ده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌، كه‌ ئه‌و كاته‌ش مرۆڤ و كۆمه‌ڵگای مرۆيی له‌ مه‌ترسيی له‌ناوچوندايه‌ و مه‌هدی و پێشه‌وايه‌تيی مه‌هدی هيچ رۆڵ و بۆنه‌يه‌كی نامێنێت!

جگه‌ له‌مانه‌ش تيۆريی ونبونی پێشه‌وا موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ تيۆريی (ئيمامه‌ت) و بنه‌ماكانيدا دژ و پێچه‌وانه‌ی يه‌كترن(١٠٤)، چونكه‌ وه‌كو ئاماژه‌ی بۆ كرا به‌پێی رێبازی ئيمامی كه‌ تيۆريی (ئيمامه‌تی خوايی) ی په‌ره‌ پێ داوه‌، پێشه‌وايه‌تی له‌ هه‌مو كات و رۆژگارێكدا به‌رده‌وامه‌ و پێشه‌وايش (مه‌عصوم) ـه‌ و له‌لايه‌ن خواوه‌ دياری ده‌كرێت، جگه‌ له‌وه‌ش زنجيره‌ی پێشه‌واكان به‌ شێوه‌يه‌كی ئه‌ستونی له‌ نه‌وه‌ی عه‌لی و حوسه‌يندا له‌ باوكه‌وه‌ بۆ كوڕ به‌رده‌وام ده‌بێت تا ڕۆژی دوايی. هه‌ر بۆيه‌ سه‌ره‌تا گريمانه‌ی بونی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری له‌ناو ئيماميه‌كاندا هاته‌ كايه‌، به‌و پێيه‌ كه‌ نابێت زنجيره‌ی پێشه‌وايه‌تی بپچڕێت و دوای حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری پێشه‌وا نه‌بێت، جگه‌ له‌مه‌ش نابێت پێشه‌وايه‌تی له‌ دو برادا هه‌بێت له‌ دوای حه‌سه‌ن و حوسه‌ينه‌وه‌، به‌ پێی ئه‌م بنه‌مايه‌ش ئيماميه‌كان پێشه‌وايه‌تيی (جه‌عفه‌ری كوڕی عه‌لی) ی برای حه‌سه‌نی عه‌سكه‌رييان ره‌ت كرده‌وه‌. كه‌واته‌ به‌ پێی بيری ئيمامی بونی (ئيمام) پێويستييه‌كی هه‌ميشه‌ييه‌و پێويسته‌ هه‌مو كاتێك پێشه‌وايه‌كی دياريكراو پێشه‌وايه‌تی بكات، به‌ڵام پێشه‌وايه‌ك كه‌ ون و په‌نهان بێت و ئه‌ركی خۆی به‌جێ نه‌هێنێت و له‌گه‌ڵ (نه‌بو) دا جياوازيیه‌كی نه‌بێت سودی چيه‌ و چۆن ده‌گونجێت پێی بوترێت پێشه‌وا؟! پێشه‌وايه‌كی خوايی كه‌ له‌لايه‌ن خواوه‌ دانرابێت، ئه‌ركی جێبه‌جێكردنی شه‌ريعه‌تی ئيسلامی و پێشه‌وايه‌تيی موسڵمانان و دامه‌زراندنی ده‌سه‌ڵاتی ئيسلاميی له‌ئه‌ستۆيه‌، چۆن ده‌گونجێت ئه‌و ئه‌ركانه‌ پشت گوێ بخات و خۆی بشارێته‌وه‌ و هه‌ر خۆيشی خاوه‌نی مافی پێشه‌وايه‌تی و سه‌رۆكايه‌تی بێت؟!

له‌ رابردوشدا له‌نێو شيعه‌دا بزوتنه‌وه‌ی (واقيفيه‌كان) «الواقِفِيَّة» پێك هات كه‌ دوای كوژرانی ئيمام (موسای كاظیم) له‌لايه‌ن (هارون ره‌شيد) ی عه‌بباسيه‌وه‌، باوه‌ڕيان به‌ مردنی نه‌كرد و وتيان نه‌مردوه‌ و ته‌نها په‌نهان بوه‌ و نامرێت هه‌تا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ مه‌هدی و ده‌بێته‌ سه‌رداری زه‌وی، هه‌ر بۆيه‌ باوه‌ڕيان به‌ پێشه‌وايه‌تيی (عه‌ليی ريضا) ی كوڕی (كاظیم) نه‌كرد و سور بون له‌سه‌ر پێشه‌وايه‌تيی پێشه‌وايه‌كی په‌نهان و ناديار(١٠٥).. به‌ڵام شيعه‌ی ئيمامی روبه‌ڕويان بونه‌وه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌ی بنه‌ماكانی (ئيمامه‌ت) له‌ قه‌ڵه‌ميان دان، پێشه‌وا (عه‌ليی ريضا) يش پێی وتن «پێغه‌مبه‌ری خوا ده‌مرێت و موسای كاظیم نامرێت؟!»، هه‌روه‌ها چه‌مكی (ئيمام) ی بۆ رون كردنه‌وه‌ و تێی گه‌ياندن كه‌ (ئيمامه‌ت) هيچ رۆڵێكی نيه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان خۆيان به‌ شوێنكه‌وته‌ی ئيمامێك بزانن كه‌ نادياره‌ و له‌ ژياندا نيه‌، بۆيه‌ پێويسته‌ له‌گه‌ڵ پێشه‌وايه‌كی زيندو و ئاشكرادا په‌يوه‌ندييان هه‌بێت و گوێڕايه‌ڵييان هه‌بێت(١٠٦). لێره‌وه‌ دياره‌ كه‌ پێشه‌وا (عه‌ليی ريضا) (كه‌ پێشه‌وای هه‌شته‌می ئيماميه‌كانه‌) بيرۆكه‌ی په‌نهانبونی ئيمام ره‌ت ده‌كاته‌وه‌(١٠٧)، له‌ كاتێكدا ئيماميه‌كان وا له‌ خه‌ڵك ده‌گه‌يه‌نن كه‌ (ونبونی پێشه‌وا موحه‌ممه‌د كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ پێی ده‌ق چه‌سپێنراوه‌!

تیۆریه‌کانی لێکدانه‌وه‌ی ونبونی ئیمامی دوازده‌هه‌م

بۆيه‌ ده‌بينين شيعه‌ له‌ هه‌مو رۆژگارێكدا بيريان له‌ نهێنيی ونبونی پێشه‌وا موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری كردوه‌ته‌وه‌ و هه‌وڵيان داوه‌ وه‌ڵامی ئه‌و پرسياره‌ گه‌وره‌يه‌ بده‌نه‌وه‌ و، له‌م باره‌يه‌شه‌وه‌ سێ تيۆريی جياوازيان هه‌يه‌، ئه‌وانه‌ش(١٠٨):

١. تيۆريی ترس:

ئه‌م تيۆريه‌ كه‌ به‌هێزترينيانه‌ (واته‌ له‌ هه‌مويان زياتر توانای ساخته‌كردن و رێگه‌ونكردنی هه‌يه‌!)، ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ترس له‌ كوژران هۆكار و پاڵنه‌ری ونبونی پێشه‌وا موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ريه‌. به‌م واتايه‌ش (الكليني) له‌ (الكافي) دا و (الصدوق) له‌ (إكمال الدين) دا كۆمه‌ڵێك فه‌رموده‌ له‌ (جه‌عفه‌ری صادیق) ـه‌وه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌(١٠٩). به‌پێی ئه‌م تيۆريه‌ حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری له‌دايكبونی (موحه‌ممه‌د) ی كوڕی شاردوه‌ته‌وه‌ و ئاشكرای نه‌كردوه‌، ئه‌وه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و بارودۆخه‌ی كه‌ ئه‌و پێشه‌وا دواڕۆژيه‌ی تێدا هاتوه‌ته‌ كايه‌وه‌ زۆر دژوارتر و ناله‌بارتر بوه‌ له‌ بارودۆخی پێشه‌واكانی پێشوتر كه‌ ئه‌وان زياتر پێشه‌وايه‌كی رۆحی بون و له‌ ڕێگه‌ی شێوازی (پارێزكاری) «تقيّة» ـه‌وه‌ خۆيان پاراستوه‌ له‌ زه‌بری ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و رۆژگاره‌، به‌ڵام پێشه‌وا (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) بارودۆخه‌كه‌ی جياوازه‌، چونكه‌ ئيماميه‌كان هه‌ميشه‌ وه‌كو پێشه‌وای رۆژگاری كۆتايی و مه‌هدی چاوه‌ڕوانييان كردوه‌ و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ش (واته‌ عه‌بباسيه‌كان) ئه‌م راستيه‌يان ده‌زانی و دڵنيا بون كه‌ ئه‌و مه‌هديه‌ به‌ هێزی شمشێر ده‌رده‌كه‌وێت و زاڵ ده‌بێت و ته‌خت‌وتاجيان ناهێڵێت، بۆيه‌ سور بون له‌سه‌ر راوه‌دونانی و هه‌وڵی كوشتنی، ئينجا ـ تيۆريه‌كه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت و ده‌ڵێت ـ خوايش پێشه‌وای ئاگادار كردبوه‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر خۆی ده‌ربخات ده‌يكوژن و مۆڵه‌تی ناده‌ن، له‌ لايه‌كی تريشه‌وه‌ كاتێك له‌سه‌ری پێويسته‌ ئه‌ركی خۆی جێبه‌جێ بكات كه‌ توانای هه‌بێت و رێگرێك له‌ رێگايدا نه‌بێت و له‌ ژيان و گيانی خۆی نه‌ترسێت، خۆدورگرتنيش له‌ زيان و له‌ناوچون به‌پێی عه‌قڵ و به‌پێی شه‌رعيش پێويسته‌، له‌ لايه‌كی تريشه‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ناو بچێت و بكوژرێت پێشه‌وايه‌تی نايه‌ته‌جێ و پلانه‌ خواييه‌كه‌ سه‌رناگرێت، له‌به‌ر هه‌مو ئه‌مانه‌ پێويست بو له‌سه‌ری خۆی ون بكات تا ئه‌و كاته‌ی لايه‌نگران و پشتيوانانی زۆر ده‌بن و ده‌زانێت كه‌ پێشه‌وايه‌تی و شۆڕشه‌كه‌ی مسۆگه‌ره‌(١١٠).

له‌ وه‌ڵامی پرسيارێكيشدا كه‌ ده‌ڵێت: بۆچی ده‌بێت (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) له‌ كوژران بترسێت، له‌ كاتێكدا (حوسه‌ين) شۆڕشی كردو له‌ كوژران نه‌ترسا؟ (السيد المرتضى) و (الطوسي) و (الكراجكي) ده‌ڵێن: چونكه‌ هيچ مرۆڤێك وه‌كو (موحه‌ممه‌د) ی مه‌هدی نيه‌ و ناتوانێت جێی ئه‌و بگرێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و پێشه‌وای دواهه‌مينه‌ و به‌رژه‌وه‌نديی مرۆڤه‌كان به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ده‌ركه‌وتنی ئه‌وه‌وه‌!(١١١) 

ئه‌م تيۆريه‌ له‌سه‌ر چه‌ند گريمانه‌يه‌ك وه‌ستاوه‌(١١٢)

ا. دواپێهێنه‌ربونی پێشه‌وای دوازده‌هه‌م و تايبه‌تبونی به‌ پله‌ی ئيمامه‌ت و دروست نه‌بونی ئه‌و پله‌يه‌ بۆ هيچ كه‌سێكی تر دوای ئه‌و. به‌ڵام دواتر رونی ده‌كه‌ينه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تادا ئيماميه‌كان باوه‌ڕيان وا بوه‌ كه‌ (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) ته‌نها پێشه‌وای دوای باوكيه‌تی و يه‌كێكه‌ له‌ پێشه‌واكان نه‌ك پێشه‌وای دواهه‌مين و، تا كۆتايی سه‌ده‌ی (٣ ك.) يش له‌سه‌ر ئه‌م بيروباوه‌ڕه‌ بون.

ب. دياريكردنی (مه‌هدی) به‌ كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری له‌لايه‌ن پێشه‌واكانی پێشووه‌وه‌ و بڵاوبونه‌وه‌ی ئه‌و بيروباوه‌ڕه‌ له‌ناو شيعه‌دا به‌ شێوه‌يه‌ك هه‌مو خه‌ڵك پێی بزانێت. به‌ڵام دواتر رونی ده‌كه‌ينه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ كه‌سێتيی (مه‌هدی) له‌لای شيعه‌ و ئه‌هلی به‌يت ناديار و ئاڵۆز بوه‌ و هه‌ر قۆناغه‌ی به‌ كه‌سێك و نه‌وه‌ی بنه‌ماڵه‌يه‌ك دياری كراوه‌.

ج. گريمانه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ پێشه‌واكانی پێشو هيچيان مه‌ترسيی كوژرانيان له‌سه‌ر نه‌بوه‌، له‌ كاتێكدا وه‌كو ئاشكرايه‌ (حوسه‌ين) شۆڕشی كرد و كوژرا، هه‌روه‌ها (موسای كاظیم) له‌لايه‌ن (هاڕون ره‌شيد) ه‌وه‌ گيرا و پاشان كوژرا و ته‌رمه‌كه‌ی له‌ به‌غداد فڕێ درا.

د. بونی قه‌يران و ته‌نگژه‌يه‌كی سياسی له‌ نێوان بنه‌ماڵه‌ی عه‌بباسی و بنه‌ماڵه‌ی عه‌له‌وی ـ حوسه‌ينيدا له‌ ژيانی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری و كاتی له‌دايكبونی گريمانه‌يی موحه‌ممه‌دی كوڕی، به‌و پێيه‌ كه‌ گوايه‌ عه‌بباسيه‌كان له‌ ده‌ركه‌وتنی مه‌هدی له‌ كه‌سێتيی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ريی ناوبراودا ترساون و، ئه‌ميش له‌ زه‌بر و ده‌ست وه‌شاندنی ئه‌وان ترساوه‌(١١٣). به‌ڵام له‌ راستيدا ئه‌گه‌ر سه‌رنجێكی بارودۆخی ئه‌و كاته‌ و په‌يوه‌نديی نێوان ئه‌هلی به‌يت و عه‌بباسيه‌كان له‌و قۆناغه‌دا بده‌ين ده‌بينين زۆر سروشتی و ئاسايی بوه‌ و هيچ دوژمنايه‌تی و قه‌يرانێكی سياسی له‌نێوانياندا نه‌بوه‌، به‌ڵكو خه‌ليفه‌ عه‌بباسيه‌كان له‌ دوای (هاڕون ره‌شيد) ه‌وه‌ په‌يوه‌ندييان له‌گه‌ڵ ئه‌هلی به‌يت پۆزه‌تيڤ و گونجاو بوه‌، بۆ نمونه‌ (مه‌ئمون) ئاماده‌ بو واز له‌ خيلافه‌ت بهێنێت و پێشه‌وا (عه‌ليی ريضا) ببێته‌ خه‌ليفه‌، به‌ڵام ناوبراو ئه‌و پۆسته‌ی وه‌رنه‌گرت و به‌وه‌ ده‌ستی هه‌ڵ گرت كه‌ ببێته‌ (وه‌لی عه‌هد) واته‌ خه‌ليفه‌ی دوای مه‌ئمون(١١٤) به‌م شێوه‌يه‌ش مه‌ئمون مافی نه‌وه‌ی عه‌لی و فاطيمه‌ی له‌ خيلافه‌ت و پێشه‌وايه‌تيدا چه‌سپاند و گۆڕانكاريی له‌ ئايديۆلۆجيای عه‌بباسيدا هێنايه‌ كايه‌ كه‌ له‌سه‌ر مافی نه‌وه‌ی (عه‌بباس) ی مامی پێغه‌مبه‌ر له‌ خيلافه‌تدا وه‌ستابو. لێره‌وه‌ هاوپه‌يمانيیه‌ك له‌ نێوان هه‌ردو بنه‌ماڵه‌ی (عه‌له‌وی) و (عه‌بباسی) دا هاته‌ كايه‌ و بوه‌ ئايديۆلۆجيای فه‌رميی ده‌وڵه‌تی عه‌بباسی، بۆيه‌ خه‌ليفه‌ عه‌بباسيه‌كان هه‌ڵوێست و په‌يوه‌ندييان له‌گه‌ڵ پێشه‌واكانی ئه‌هلی به‌يت له‌ نه‌وه‌ی (عه‌ليی ريضا) وه‌كو (موحه‌ممه‌دی جه‌واد) و (عه‌ليی هادی) و (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) گونجاو و ته‌با بوه‌ و رێزيان لێ ده‌گرتن و وه‌كو هێمای ره‌وايه‌تيی ده‌ستوری سوديان لێ ده‌بينين(١١٥). جگه‌ له‌مه‌ش ده‌وڵه‌تی عه‌بباسی له‌ دوای (موته‌وه‌ككيل) ه‌وه‌ لاواز بو و توركه‌كان به‌سه‌ريدا زاڵ بون و بونه‌ فه‌رمانڕه‌وای راسته‌قينه‌ و به‌ ئاره‌زوی خۆيان خه‌ليفه‌يان له‌سه‌ر كار لاده‌برد و خه‌ليفه‌يه‌كی تريان داده‌نا و خه‌ليفه‌ش زۆرجار ته‌نها ناوی (خه‌ليفه‌) ی هه‌بو و هيچ ده‌سه‌ڵات و شياويیه‌كی نه‌بو(١١٦). پێشه‌وا حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ساڵی (٢٦٠ ك.) له‌ سه‌رده‌می خه‌ليفه‌يه‌كی لاوازدا مرد كه‌ ناسراوه‌ به‌ (المعتمِد)، كه‌ (٢٣) ساڵ له‌ خيلافه‌تدا مايه‌وه‌ و زۆر لاواز و بێده‌سه‌ڵات بو و هه‌ميشه‌ سه‌رقاڵی گۆرانی و مه‌ينۆشی و كه‌يفكردن بو، ويستی (جه‌عفه‌ر) ی كوڕی به‌ خه‌ليفه‌ی دوای خۆی دابنێت به‌ڵام (موه‌ففه‌ق) ی برای ده‌ستبه‌سه‌ری كرد و به‌ندی كرد، به‌مه‌ش بوه‌ يه‌كه‌م خه‌ليفه‌يه‌ك كه‌ به‌ند بكرێت و ده‌ستبه‌سه‌ر بكرێت.. له‌ كۆتاييشدا به‌ ژه‌هرخوارده‌يی ساڵی (٢٧٩ ك.) مرد(١١٧). ئيتر مردنی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری و له‌دايكبونی گريمانه‌يی موحه‌ممه‌دی كوڕی و ونبونی و سه‌رگه‌ردانبونی شيعه‌ له‌ دياريكردنی ئيمامدا هه‌موی له‌ سه‌رده‌می ئه‌م خه‌ليفه‌ لاوازه‌دا بون(١١٨). دوای (موعته‌ميد) يش كۆمه‌ڵێك خه‌ليفه‌ی تر هاتنه‌ سه‌ر كار كه‌ زۆربه‌يان دوای ماوه‌يه‌ك له‌سه‌ر كار لاده‌بران و چاويان هه‌ڵ ده‌كۆڵرا(١١٩) (بۆ ئه‌وه‌ی نه‌توانن جارێكی تر خۆيان بۆ خيلافه‌ت بپاڵێون!)، و ده‌سه‌ڵاتی راسته‌قينه‌ش له‌ ده‌ستی تورك و پاشان بوه‌يهيه‌كاندا بو. به‌ شێوه‌يه‌كی گشتی خيلافه‌تی عه‌بباسی لاواز بو و توانای كۆنترۆڵی هه‌رێم و ناوچه‌كانی نه‌ما و فه‌رمانڕه‌وا ناوچه‌ييه‌كانيش به‌ ويستی خۆيان يان لايه‌نگری پايته‌خت ده‌بون يان سه‌ربه‌خۆيی خۆيان راده‌گه‌ياند و خه‌ريكی كێبه‌ركێ و شه‌ڕوشۆری نێوان خۆيان بون. بۆ نمونه‌ له‌ ئه‌نده‌لوسيا «الأندلس» (عه‌بدولڕه‌حمانی ناصر) ی ئومه‌وی خيلافه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی دامه‌زراند. ئه‌غله‌بيه‌كان «الأغالِبة» يش له‌ باكوری ئه‌فريقا ده‌سه‌ڵاتێكی سه‌ربه‌خۆيان به‌ڕێوه‌ ده‌برد. هه‌رێمه‌كانی ئێران و عێراقيش گۆڕه‌پانی جه‌نگه‌كانی (يعقوب بن الليث الصَّفَّار) بو له‌ (٢٥٣ ك.) ه‌وه‌ تا مردنی له‌ (٢٦٥ ك.) دا. هه‌روه‌ها (سامانيه‌كان) له‌ ناوچه‌كانی (ما وراء النهر) سه‌ربه‌خۆ بون. به‌ڵكو ناوچه‌كانی نزيك پايته‌خت واته‌ سامه‌ڕا (سُرَّ مَنْ رَأى) شانۆی گه‌لێك شه‌ڕوشۆر و ئاژاوه‌ بون و گۆڕه‌پانی چالاكيی خاريجيه‌كان «الخوارج» و بزوتنه‌وه‌وی زينج «الزِّنْج» و پاشان قه‌رمه‌طيه‌كان «القرامطة» بون.. ئه‌مانه‌ش له‌ سه‌رده‌می خه‌ليفه‌يه‌كی لاواز و لێنه‌هاتوی وه‌كو (موعته‌ميد) دا(١٢٠). له‌ لايه‌كی تريشه‌وه‌ له‌و قۆناغه‌دا كۆمه‌ڵێك شۆڕش و راپه‌ڕين له‌لايه‌ن شيعه‌ و عه‌له‌ويه‌كانه‌وه‌ به‌رپا بون، بۆ نمونه‌ ساڵی (٢٥٠ ك.) له‌ ته‌به‌رستان (حه‌سه‌نی كوڕی زه‌يد) ی عه‌له‌وی شۆڕشی كرد و به‌سه‌ر ئه‌و هه‌رێمه‌ و شاری (جُرْجان) يشدا زاڵ بو. له‌ هه‌مان كاتيشدا له‌ شاری (ره‌ی) شۆڕشی (موحه‌ممه‌دی كوڕی جه‌عفه‌ر) هه‌ڵگيرسا كه‌ پشتگيريی (حه‌سه‌نی كوڕی زه‌يد) ی ناوبراوی ده‌كرد. هه‌روه‌ها هه‌ر له‌ ته‌به‌رستان شۆڕشی (حه‌سه‌نی كوڕی عه‌ليی حه‌سه‌نی) ی ناسراو به‌ (الأطروش) سه‌ری هه‌ڵدا. له‌ شاری (قه‌زوێن) يش شۆڕشگێڕێكی عه‌له‌ويی تر په‌يدا بو به‌ ناوی (الكركي) و پاشان بو به‌ شوێنكه‌وته‌ی (حه‌سه‌نی كوڕی زه‌يد). هه‌روه‌ها له‌ شاری (ره‌ی) عه‌له‌ويیه‌كی تر په‌يدا بو به‌ ناوی (ئه‌حمه‌د كوڕی عيسا) و به‌سه‌ر شاره‌كه‌دا زاڵ بو. هه‌روه‌ها له‌ (كوفه‌) يش (حوسه‌ينی كوڕی موحه‌ممه‌د) ی عه‌له‌وی راپه‌ڕی و واليی عه‌بباسيی شاره‌كه‌ی ده‌ركرد. ساڵی (٢٥١ ك.) يش له‌ شاری (آمل) شۆڕشی (عه‌ليی كوڕی عه‌بدوڵڵای طاليبی) ی ناسراو به‌ (مه‌رعه‌شی) ده‌ركه‌وت. هه‌روه‌ها له‌ (قه‌زوێن) عه‌له‌ويه‌ك به‌ ناوی (حوسه‌ينی كوڕی ئه‌حمه‌د) ناسراو به‌ (الأرقط) شۆڕشی كرد و هه‌تا ساڵی (٢٥٢ ك.) ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر شاره‌كه‌وه‌ هه‌بو(١٢١). ئه‌مانه‌ش هه‌موی له‌ سه‌رده‌می خه‌ليفه‌ (موسته‌عين) دا كه‌ ته‌نها به‌ ناو خه‌ليفه‌ بو و دو سه‌ركرده‌ی تورك به‌ ناوی (وصيف) و (بُغا) خاوه‌نی راسته‌قينه‌ی ده‌سه‌ڵات بون(١٢٢). هه‌روه‌ها ساڵی (٢٥٢ ك.) له‌ سه‌رده‌می خيلافه‌تی خه‌ليفه‌ (موعته‌زز) «المُعْتَزّ بالله» دا كه‌ ته‌مه‌نی له‌ (٢٠) ساڵ زياتر نه‌بو، له‌ شاری مه‌دينه‌ عه‌له‌ويه‌ك به‌ ناوی (ئيسماعيلی كوڕی يوسف) شۆڕشی كرد، دوای مردنيشی (موحه‌ممه‌د) ی برای جێی گرته‌وه‌و ده‌سه‌ڵاتيشی به‌سه‌ر ناوچه‌كانی (يه‌مامه‌) و (به‌حره‌ين) دا په‌يدا كرد(١٢٣). له‌ سه‌رده‌می خه‌ليفه‌ (موهته‌دی) يشدا بزوتنه‌وه‌ی (زينج) له‌ به‌سڕه‌ په‌يدا بو(١٢٤). ساڵی (٢٥٧ ك.) يش قه‌رمه‌طيه‌كان «القرامطة»، كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ شيعه‌ی ئيسماعيلين، له‌ (به‌حره‌ين) سه‌ريان هه‌ڵدا و به‌ره‌و به‌سڕه‌ و به‌غداد و ناوجه‌رگه‌ی نيمچه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌بی و حيجاز په‌ليان هاويشت(١٢٥). ساڵی (٢٧٥ ك.) يش له‌ سه‌رده‌می خه‌ليفه‌ (موعته‌ميد) دا له‌ شاری (ره‌ی) شۆڕشێكی شيعی هه‌ڵگيرسا به‌ سه‌رۆكايه‌تيی (ئه‌حمه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی ماده‌رانی) و به‌سه‌ر شاره‌كه‌دا زاڵ بو و پشتگيريی له‌ شيعه‌گه‌ری كرد و حكومه‌تێكی شيعيی تێدا دامه‌زراند(١٢٦).

هه‌روه‌ها شيعه‌ ئيسماعيليه‌كانيش كۆمه‌ڵێك شۆڕشيان به‌رپا كرد كه‌ مه‌هديی ئيسماعيليه‌كان (عوبه‌يدوڵڵای مه‌هدی) نه‌خشه‌ی بۆ داده‌نان بۆ خستنی ده‌وڵه‌تی عه‌بباسی، لايه‌نگر و بانگخوازه‌كانيشی سه‌رپه‌رشتيی ئه‌و شۆڕشانه‌يان ده‌كرد، له‌وانه‌ (حوسه‌ينی كوڕی حه‌وشه‌ب)، كه‌ ساڵی (٢٦٦ ك.)و به‌ چه‌ند ساڵێك دوای مردنی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری، توانيی له‌ يه‌مه‌ن يه‌كه‌م بزوتنه‌وه‌ی ئيسماعيليی سه‌ركه‌وتو دابمه‌زرێنێت و ژماره‌يه‌كی زۆر له‌ خێڵ و هۆزه‌كانی يه‌مه‌ن له‌ ده‌وری خۆی كۆ بكاته‌وه‌(١٢٧). ئينجا (ئيبن حه‌وشه‌ب) بانگخوازی ئيسماعيلی (ئه‌بو عه‌بدوڵڵای شيعی) ی نارد بۆ باكوری ئه‌فريقا بۆ بانگه‌واز بۆ مه‌هديی ئيسماعيليه‌كان و ئه‌ويش له‌ژێر سايه‌ی لاوازيی ده‌وڵه‌تی عه‌بباسيدا توانيی پشتگيريی خێڵی (كتامة) ده‌سته‌به‌ر بكات و به‌سه‌ر خۆرئاوا «مغرب» ی عه‌ره‌بيدا زاڵ ببێت و ده‌وڵه‌تی ئه‌غله‌بيه‌كان له‌ (قه‌يره‌وان) و (تونس) بڕوخێنێت و ده‌وڵه‌تی فاطيمى دامه‌زرێنێت كه‌ دواتر به‌ره‌و ميسر و سوريا په‌لی هاويشت(١٢٨)، ئه‌مه‌ش ساڵی (٢٩٦ ك.) و له‌ سه‌رده‌می خه‌ليفه‌ی عه‌بباسی (موقته‌دير) دا كه‌ به‌ (١٣) ساڵی ببوه‌ خه‌ليفه‌!(١٢٩) هه‌روه‌ها بانگخوازێكی ئيسماعيليی تر به‌ ناوی (حه‌مدانی كوڕی قه‌رمه‌ط) توانی له‌ عێراقدا له‌ شاری (واسيط) شۆڕش به‌رپا بكات و بزوتنه‌وه‌ی (قه‌رمه‌طيه‌كان) پێك بهێنێت كه‌ باشوری عێراق و نيمچه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌بيی راماڵی و به‌ره‌و سورياش په‌لی هاويشت(١٣٠). خه‌ليفه‌ی عه‌بباسی (موعته‌ضيد) له‌به‌رهه‌ڵستيی قه‌رمه‌طيه‌كاندا هيچی بۆ نه‌كرا، يه‌كێكيش له‌ سه‌رۆكه‌كانيان كه‌ نازناوی (صاحب الناقة) بو خۆی به‌ خه‌ليفه‌ راگه‌ياند، پاشان هێرشيان كرده‌ سه‌ر شام و ساڵی (٢٨٩ ك.) له‌وێ باڵاده‌ست بون، پاشان ساڵی (٣١٧ ك.) هێرشيان كرده‌ سه‌ر حيجاز و كه‌عبه‌يان تاڵان كرد و به‌رده‌ ره‌شه‌كه‌يان برد و چه‌ند هه‌زار حاجيیه‌كيان كوشت، دوای ئه‌وه‌ش به‌سڕه‌يان تاڵان كرد و كوفه‌شيان داگير كرد، خه‌ليفه‌ (موعته‌ضيد) يش ناچار بو له‌گه‌ڵيان رێك بكه‌وێت و ساڵانه‌ (١٢٠) هه‌زار ديناری زێڕيان بداتێ!(١٣١)

دوای ئه‌وانه‌ش بوه‌يهيه‌كان كه‌ شيعه‌ بون هاتنه‌ سه‌ر شانۆی سياسی و ده‌سه‌ڵاتيان له‌ به‌غدادی پايته‌ختی خيلافه‌تی عه‌بباسيدا گرته‌ ده‌ست و به‌ويستی خۆيان خه‌ليفه‌يان داده‌نا و له‌سه‌ر كار لايان ده‌برد(١٣٢)

له‌به‌ر هه‌مو ئه‌مانه‌ش هه‌ڵوێستی خه‌ليفه‌ عه‌بباسيه‌كانی ئه‌و قۆناغه‌، وه‌كو خه‌ليفه‌ (موعته‌ضيد)، له‌گه‌ڵ عه‌له‌ويه‌كان و شيعه‌ی ئيماميدا گونجاو و نه‌رم بو، چونكه‌ هه‌رچه‌ند بانگخواز و شۆڕشگێڕه‌كانيان له‌ (طه‌به‌رستان) و (ره‌ی) و (قه‌زوێن) سه‌ربه‌خۆيی خۆيان راگه‌ياندبو، به‌ڵام خه‌ليفه‌ عه‌بباسيه‌كان عه‌له‌ويه‌كانيان به‌ دۆست و هاوبه‌شی خۆيان ده‌زانی به‌رامبه‌ر ئومه‌ويه‌كان و دوژمنه‌كانی تريان، جگه‌ له‌وه‌ش عه‌بباسيه‌كان عه‌له‌ويه‌كانيان پێ باشتر بو له‌ گروپه‌ شيعيه‌كانی تری وه‌كو ئيسماعيليه‌كان و قه‌رمه‌طيه‌كان. بۆ نمونه‌ مه‌سعودی ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ بانگخوازی عه‌له‌ويی سه‌رده‌می خه‌ليفه‌ (موعته‌ضيد) بڕێك پاره‌ی ناردبو بۆ به‌غداد بۆ ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر عه‌له‌ويه‌كانی ئه‌وێدا دابه‌ش بكرێت، خه‌ليفه‌ (موعته‌ضيد) به‌رهه‌ڵستيی ئه‌و كاره‌ی نه‌كرد به‌ڵكو هاوكارييشی كرد(١٣٣). ته‌نانه‌ت (مه‌جليسی) له‌ (بِحار الأنوار) دا له‌ (طه‌به‌ری) ـه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ خه‌ليفه‌ (موعته‌ضيد) فه‌رمانی داوه‌ به‌وه‌ی له‌ مينبه‌ری مزگه‌وته‌كانه‌وه‌ نه‌فره‌تی (موعاويه‌ی كوڕی ئه‌بو سوفيان) بخوێنرێته‌وه‌(١٣٤)، كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ ئاوڕشێنكردنی دڵی شيعه‌.

به‌م شێوه‌يه‌ش بۆمان رون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ بارودۆخی ئه‌و قۆناغه‌ی كه‌ حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری مرد و ميراتبه‌رێكی لێ به‌جێ نه‌ما و شيعه‌ سه‌رگه‌ردان بون و بيروباوه‌ڕی ونبونی پێشه‌وای دوای ئه‌و (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) هاته‌ كايه‌، بارودۆخێك نه‌بوه‌ كه‌ هيچ پاساو و پاڵنه‌رێك بسازێنێت بۆ ترس و خۆشاردنه‌وه‌ و خۆپارێزی، به‌ شێوه‌يه‌ك حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ناچار ببێت له‌دايكبونی كوڕه‌كه‌ی له‌ خه‌ڵك بشارێته‌وه‌.. له‌و بارودۆخه‌دا كه‌ خيلافه‌تی عه‌بباسی لاواز ببو و له‌ هه‌مو لايه‌كه‌وه‌ شۆڕش و راپه‌ڕين سه‌ری هه‌ڵ دابو، هيچ جێی مه‌ترسی نه‌بو بۆ (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) ئه‌گه‌ر به‌ ڕاستی كه‌سێتيیه‌كی واقيعی و راسته‌قينه‌ بوايه‌، جاروبار و لێره‌وله‌وێ خۆی ده‌ربخات، ده‌يتوانی هيچ نه‌بێت وه‌كو پێشه‌وای دوای باوكی ده‌ربكه‌وتايه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ر له‌ سه‌ره‌تايشه‌وه‌ خۆی به‌ (مه‌هديی چاوه‌ڕانكراو) رابگه‌ياندايه‌ ده‌كرا په‌نای ببردايه‌ بۆ هه‌رێمه‌ دور و چه‌په‌كه‌كانی ده‌وڵه‌تی عه‌بباسی و له‌ چيا و دارستانه‌كاندا خۆی قايم بكردايه‌، ده‌يتوانی وه‌كو هه‌مو شۆڕشگێره‌كانی تر ـ كه‌ زۆربه‌يان سه‌ركه‌وتنيان به‌ ده‌ست هێناوه‌ و دوچاری كوژران نه‌بونه‌ته‌وه‌ ـ شۆڕشی بكردايه‌ و له‌ ده‌سه‌ڵاتی عه‌بباسيی لاواز ياخی ببوايه‌ و ده‌وڵه‌ته‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كه‌ی خۆی دابمه‌زراندايه‌ و پێشه‌وايه‌تيی شيعه‌ و موسڵمانانی بكردايه‌ و ئه‌ركی سه‌رشانی جێبه‌جێ بكردايه‌(١٣٥). ئه‌وه‌ی لێره‌دا واتايه‌كی زۆری هه‌يه‌ و به‌ڵگه‌يه‌كی زۆر رۆشنه‌ ئه‌وه‌يه‌ سه‌رانی ده‌وڵه‌تی شيعيی بوه‌يهيه‌كان كه‌ له‌ سه‌ده‌ی (٤ ك.) دا پێك هات، داوايان كرد له‌ زانای ئايينيی ئيمامی (موفيد) كه‌ ناسراوه‌ به‌ (الشيخ المفيد)، كه‌ به‌ڵكو مه‌هدی خۆی ئاشكرا بكات و له‌ جێی خه‌ليفه‌ی عه‌بباسی فه‌رمانڕه‌وايی بكات، هه‌روه‌كو چۆن مه‌هديی ئيسماعيليه‌كان خۆی ئاشكرا كرد و له‌ باكوری ئه‌فريقا فه‌رمانڕه‌وايی فاطيميى دامه‌زراند، به‌ڵام شێخی موفيد هيچ وه‌ڵامێكی پێ نه‌بو، چونكه‌ ده‌يزانی كه‌ بيانوی ترس له‌ كوشتن و نه‌بونی لايه‌نگر و پشتيوان هيچ بۆنه‌ و پاساوێكی نه‌ماوه‌(١٣٦).

ئه‌و زانا ئيماميانه‌ی كه‌ سور بون له‌سه‌ر تيۆريی ترس و خۆپارێزی و له‌ هه‌مان كاتيشدا پێكهاتنی ده‌وڵه‌تی شيعی و هه‌ڵگيرسانی گه‌لێك شۆڕشی عه‌له‌وييان ده‌بينی، به‌ هه‌ندێك پاساوی تر درێژه‌يان ده‌دا به‌ بيرۆكه‌كه‌ی خۆيان، وه‌كو ئه‌وه‌ی (موفيد) دانی ده‌نا به‌وه‌دا كه‌ شيعه‌ له‌ژێر سايه‌ی ده‌وڵه‌تی بوه‌يهيدا ژماره‌يان زۆره‌، به‌ڵام گومانی ده‌رده‌بڕی له‌ راستگۆيی و چاونه‌ترسی و له‌خواترسييان!(١٣٧) هه‌روه‌ها زانايانی ئيماميی تری وه‌كو (سه‌ييدی مورته‌ضا) پێيان وا بو كه‌ پێويسته‌ له‌سه‌ر شيعه‌ كار بكه‌ن بۆ له‌ ناوبردنی هۆكاره‌كانی ونبونی پێشه‌وای مه‌هديی چاوه‌ڕوانكراو، ئه‌وه‌ش به‌ ئاماده‌كردنی هێز و پشتيوانی بۆ سه‌رخستنی و هه‌روه‌ها گوێڕايه‌ڵبونی و وازهێنان له‌ لايه‌نگريی سته‌مكاران و خۆئاماده‌كردن بۆ ده‌ركه‌وتنی(١٣٨).. به‌ڵام ئه‌مڕۆ دوای تێپه‌ڕبونی زياتر له‌ هه‌زار ساڵ به‌سه‌ر په‌يدابونی تيۆريی ترس و دوای روخانی ده‌يه‌ها ده‌وڵه‌ت و فه‌رمانڕه‌وايی و سه‌رهه‌ڵدانی ده‌يه‌های تر و دوای ده‌ركه‌وتنی چه‌ندين ده‌وڵه‌تی شيعی كه‌ به‌ چاوه‌ڕوانيی هاتنی مه‌هدی (پێشه‌وا موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) هاتونه‌ته‌ كايه‌، و دوای ئه‌وه‌ی كه‌ هيچ ترسێك له‌سه‌ر عه‌له‌ويه‌كان نه‌ماوه‌ و شيعه‌ش هه‌مو هێز و تواناو پشتيوانييه‌كيان بۆ ئاماده‌ كردوه‌ و چاوه‌ڕوانی ده‌ركه‌وتنی ده‌كه‌ن، به‌ڵام هه‌ر ده‌رنه‌كه‌وتوه‌ و هه‌ر وه‌كو گريمانه‌يه‌كی بێبنه‌ما و بيرۆكه‌يه‌كی خه‌ياڵی ماوه‌ته‌وه‌(١٣٩).

هه‌روه‌ها ده‌توانين گه‌لێك تێبينيی تر له‌سه‌ر تيۆريی ترس بۆ لێكدانه‌وه‌ی ونبونی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) تۆمار بكه‌ين، له‌وانه‌:

ـ ئه‌گه‌ر (جه‌عفه‌ری صادیق) وتبێتی (پارێزكاری «تقية» ئايينی من و باووباپيرانی منه‌) و (هه‌ر كه‌س پارێزكاريی نه‌بێت ئايينی نيه‌!) و هه‌مو پێشه‌واكانی ئه‌هلی به‌يت پارێزكارييان بۆ ئاسايش و سه‌لامه‌تيی خۆيان به‌كار هێنابێت، بۆچی ده‌بێت پێشه‌وا (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) بۆی نه‌بێت پارێزكاری بكات و كه‌سێتی و ناسنامه‌ی راسته‌قينه‌ی خۆی له‌ دوژمنه‌كانی بشارێته‌وه‌ تا رۆژی ده‌ركه‌وتنی؟(١٤٠)

ـ ئه‌گه‌ر بيرۆكه‌ی ونبونی ئه‌و پێشه‌وايه‌ كه‌ مه‌هديی چاوه‌ڕوانكراوه‌ بنه‌ڕه‌تێكی له‌ بيروباوه‌ڕی ئه‌هلی به‌يتدا هه‌بێت و پێشه‌واكانی پێشو زانيبێتيان كه‌ (مه‌هدی) له‌ كه‌سێتيی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) دا ده‌رده‌كه‌وێت و ئه‌ميش ناچاری خۆشاردنه‌وه‌ و ونبون ده‌بێت، هه‌رچه‌ند ئه‌مه‌ ته‌نها بيروباوه‌ڕێكی ئيماميه‌ و دواتر رونی ده‌كه‌ينه‌وه‌ كه‌ كه‌سێتيی (مه‌هدی) له‌لای ئه‌هلی به‌يت ناڕۆشن و ديارينه‌كراو بوه‌ و زۆر كه‌سايه‌تی له‌ ئه‌هلی به‌يت هيوايان وا بوه‌ ببنه‌ مه‌هدی، به‌ڵام ده‌كرێت لێره‌دا ئه‌م پرسياره‌ بكه‌ين: پێشه‌وايانی پێشوی ئه‌هلی به‌يت بۆچی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ناوی (مه‌هدی) يان دياری كردوه‌ ئه‌گه‌ر زانيويانه‌ دوچاری فشار و راوه‌دونان ده‌بێت؟ بۆچی كه‌سێتی و ناسنامه‌ی راسته‌قينه‌ی مه‌هدييان به‌ نهێنی نه‌هێشتوه‌ته‌وه‌ تاكو دوژمنه‌كانی هه‌ر له‌ منداڵييه‌وه‌ به‌ دوايدا نه‌گه‌ڕێن؟(١٤١)

ـ ئه‌گه‌ر بڵێين خۆشاردنه‌وه‌ی (مه‌هدی) له‌ دوشمنه‌كانی پاساوی خۆی هه‌يه‌، به‌ڵام بۆچی خۆی له‌ دۆست و لايه‌نگرانی ده‌شارێته‌وه‌؟ مليۆنه‌ها شيعه‌ به‌ درێژايی مێژو چاوه‌ڕوانيی (مه‌هدی) يان كردوه‌ و خۆيان ئاماده‌ كردوه‌ بۆ پشتيوانيكردنی و ده‌وڵه‌تی شيعييان دامه‌زراندوه‌ بۆ پێشوازيكردنی، به‌ڵام بۆچی هه‌ر ده‌رنه‌كه‌وت؟(١٤٢)

ـ ده‌توانين بڵێين ئه‌و خۆشاردنه‌وه‌ و ترسه‌ی كه‌ (تيۆريی ترس) لێی ده‌دوێت له‌گه‌ڵ ره‌فتاری ئه‌هلی به‌يت و مێژوی پڕ شۆڕش و راپه‌ڕينياندا ناگونجێت كه‌ هه‌ميشه‌ عه‌وداڵی شه‌هيدبون بون له‌ ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی سته‌مكارانی رۆژگاردا(١٤٣).

ـ هه‌روه‌ها ده‌توانين به‌پێی بيری ئايينيی خۆيان ئيماميه‌كان بدوێنين و بڵێين ئه‌گه‌ر مه‌هدی پێشه‌وايه‌كی خواييه‌ و خوا دياريی كردوه‌ بۆ ئه‌و فرمانه‌، بۆچی خوا په‌يمانی پاراستنی له‌ دوشمنه‌كانی پێ نه‌داوه‌ و دڵنيای نه‌كردوه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌كو چۆن (موسا) ی پاراست له‌ فيرعه‌ون و، پێغه‌مبه‌ری ئيسلامی پاراست له‌ ده‌ست دوشمنه‌كانی؟(١٤٤)

به‌م شێوه‌يه‌ش ئاشكرايه‌ كه‌ لێكدانه‌وه‌ی ونبونی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) به‌ (ترس) ته‌نها پينه‌وپه‌ڕۆيه‌كی لاوازه‌ بۆ تيۆريی ئيمامه‌ت و بنه‌ماكانی و ئه‌و ئاسته‌نگه‌ی كه‌ توشی هاتوه‌ له‌ سايه‌ی نه‌بونی نه‌وه‌يه‌ك بۆ (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) كه‌ له‌ پێشه‌وايه‌تيدا جێی بگرێته‌وه‌. ئه‌م تيۆريی (ترس) ـه‌يش كه‌ هه‌ندێك له‌ زانايانی ئايينيی ئيماميی وه‌كو (سه‌ييدی مورته‌ضا) و (طوسى) و (الكراجكي) پشتيان پێ به‌ستوه‌(١٤٥)، له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك گێڕانه‌وه‌ و هه‌واڵ وه‌ستاوه‌ كه‌ له‌ روی متمانه‌ی مێژوييه‌وه‌ زۆر لاوازن و ده‌سته‌واژه‌يه‌كی گشتييشيان هه‌يه‌ و ناوی (مه‌هدی) دياری ناكه‌ن(١٤٦)، كه‌ له‌ (زرارة) ناوێكه‌ ده‌گێڕدرێنه‌وه‌ ئه‌ويش له‌ (جه‌عفه‌ری صادیق) ـه‌وه‌(١٤٧)، واته‌ ده‌كه‌وێته‌ پێش زياتر له‌ يه‌ك سه‌ده‌ له‌ مردنی (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری)، ئه‌وه‌ش مانای وايه‌ ئه‌م گێڕانه‌وانه‌ كۆمه‌ڵێك چيرۆك و وته‌ی كۆنن به‌كارهێنراون بۆ لێكدانه‌وه‌ی روداوێكی نوێ.. ئيتر لێره‌وه‌ به‌ ڕونی دياره‌ ئه‌و كه‌شی ترس و خۆشاردنه‌وه‌يه‌ی كه‌ له‌م گێڕانه‌وانه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت له‌ راستيدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می سته‌مكاری و ديكتاتۆريی ئومه‌ويه‌كان و سه‌ره‌تای سه‌رده‌می عه‌بباسيه‌كان كه‌ له‌ عه‌له‌ويه‌كان هه‌ڵگه‌رانه‌وه‌ نه‌ك سه‌رده‌می خه‌ليفه‌ عه‌بباسيه‌ لاوازه‌كانی هاوچه‌رخی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری، ئه‌و كه‌سێتيی (مه‌هدی) ـه‌ش كه‌ له‌م گێڕانه‌وانه‌دا ئاماژه‌ی بۆ ده‌كرێت له‌ راستيدا ئاماژه‌يه‌ بۆ ئه‌و كه‌سايه‌تيه‌ عه‌له‌ويانه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می ئومه‌ويه‌كان و سه‌ره‌تای سه‌رده‌می عه‌بباسيه‌كاندا به‌ نهێنيی پلانيان داڕشتوه‌ بۆ شۆڕش به‌سه‌ر ئه‌و سته‌مكار و ديكتاتۆرانه‌دا، ئيتر ناگونجێت ئاماژه‌ بێت بۆ (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) كه‌ له‌ كه‌ش و بارودۆخێكی جياوازدا ده‌نگ‌وباسه‌كه‌ی هاتوه‌ته‌ كايه‌.

٢. تيۆريی بژاركردن «التمحيص»

به‌پێی ئه‌م تيۆريه‌ ئامانج له‌ ونبونی پێشه‌وای مه‌هدی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) بژاركردن و پاڵفته‌كردنی شيعه‌ و لايه‌نگرانی ئه‌هلی به‌يته‌ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ركه‌وێت چه‌ند باوه‌ڕيان پێی هه‌يه‌ و چه‌نده‌ ئارام و خۆڕاگرن له‌ به‌رامبه‌ر تاقيكردنه‌وه‌كه‌دا(١٤٨). (صه‌دوق) و (طوسى) به‌م واتايه‌ هه‌ندێك وته‌يان له‌ (موحه‌ممه‌دی باقیر) و (جه‌عفه‌ری صادیق) ـه‌وه‌ گێڕاوه‌ته‌وه‌، كه‌ هه‌ندێكيان ده‌ڵێن ده‌ركه‌وتنی مه‌هدی كاتێك ده‌بێت كه‌ شيعه‌ له‌ بێژنگ ده‌درێن و زۆر كه‌ميان لێ ده‌مێنێته‌وه‌(١٤٩)، گێڕانه‌وه‌يه‌كی تر ده‌ڵێت ونبونی مه‌هدی تاقيكردنه‌وه‌يه‌كه‌ خوا دروستكراوانی پێ تاقی ده‌كاته‌وه‌(١٥٠)، له‌ گێڕانه‌وه‌يه‌كی تردا هاتوه‌ كه‌ مه‌هدی ون ده‌بێت هه‌تا راست و ناڕاست جيا ده‌بنه‌وه‌ به‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی هه‌ر كه‌سێك له‌ شيعه‌ كه‌ ترسی دوڕويی و پيلانگێڕانيان لێ بكرێت له‌ژێر سايه‌ی ئاسايش و ئاراميی سه‌رده‌می مه‌هديدا(١٥١).

له‌ناو زانا ئايينيه‌ ئيماميه‌كاندا (موفيد) و (سه‌ييدی مورته‌ضا) و (طوسی) ئه‌م تيۆريه‌يان ره‌ت كردوه‌ته‌وه‌، هه‌رچه‌ند هه‌ندێك گێڕانه‌وه‌يان له‌و باره‌يه‌وه‌ باس كردوه‌(١٥٢)، به‌ڵام فه‌رموده‌بێژێكی وه‌كو (طوسی) ئه‌و گێڕانه‌وانه‌ وا لێك ده‌داته‌وه‌ كه‌ ئه‌و تاقيبونه‌وه‌يه‌ی شيعه‌ له‌ كاتی ونبونی مه‌هديدا ته‌نها رێكه‌وتی كاتی ونبونه‌كه‌ بوه‌ نه‌ك هۆكار و پاڵنه‌ری ئه‌و ونبونه‌ بێت(١٥٣). به‌ڵام ته‌نها (صه‌دوق) تا ڕاده‌يه‌كی كه‌م پشتگيريی ئه‌م تيۆريه‌ی كردوه‌، هه‌رچه‌ند به‌ ته‌واوی پشتی پێ نه‌به‌ستوه‌(١٥٤)، به‌ تايبه‌تی كه‌ زانيويه‌تی ئه‌و نه‌وه‌ «جيل» ه‌ی يه‌كه‌م كه‌ روبه‌ڕوی بژاركردن و پاڵفته‌كردن بونه‌ته‌وه‌ هه‌مويان مردون و كه‌سيان لێ نه‌ماوه‌ته‌وه‌(١٥٥).

٣. تيۆريی ئامانجی نه‌زانراو

به‌پێی ئه‌م تيۆريه‌ ونبونی مه‌هدی ئامانج و داناييه‌كی خوايی تايبه‌تيی له‌پشته‌وه‌يه‌، به‌ڵام ئه‌م ئامانج و داناييه‌ نه‌زانراوه‌ و پێويست به‌ زانينيشی ناكات بۆ كه‌سێك باوه‌ڕ به‌ پێشه‌وايه‌تی و بێله‌كه‌يی «عصمة» ی ئه‌و بكات. (صه‌دوق) له‌ (إكمال الدين) دا ئه‌م تيۆريه‌ له‌ خۆ ده‌گرێت و پێی وايه‌ ئامانج و داناييه‌كی خوايی له‌ ونبونی ئه‌م پێشه‌وايه‌دا هه‌يه‌ و ده‌ڵێت باوه‌ڕبونمان به‌ بێله‌كه‌يی ئه‌و ده‌خوازێت دڵنيابين له‌وه‌ی ئامانج و داناييه‌ك له‌ ونبونيدا هه‌يه‌(١٥٦). هه‌روه‌ها (سه‌ييدی مورته‌ضا) هه‌مان بيرۆكه‌ی هه‌يه‌ كاتێك ده‌ڵێت زانينی هۆكارێكی دياريكراوی ونبونی مه‌هدی پێويست نيه‌ و ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ بزانرێت كه‌ به‌گشتی ونبونی ئه‌و پێشه‌وايه‌ ئامانج و هۆكارێكی هه‌يه‌ له‌گه‌ڵ باوه‌ڕبون به‌ بێله‌كه‌يی ئه‌و(١٥٧). به‌ هه‌مان شێوه‌ (طوسی) له‌ كتێبی (الغيبة) دا ده‌ڵێت پێويسته‌ دڵنيابين كه‌ ونبون و په‌نهانبونی مه‌هدی هۆكارێكی خۆی هه‌يه‌ هه‌رچه‌نده‌ درێژه‌ و چه‌ندوچونه‌كه‌ی نازانين، هه‌روه‌كو چۆن ده‌زانين كه‌ دروستكردنی گيانه‌وه‌ری زيانبه‌خش هۆكار و ئامانجی خۆی هه‌يه‌ ئه‌گه‌ر چی به‌ ڕونی ئه‌و هۆكار و ئامانجه‌ش نازانين، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت كاتێك به‌ به‌ڵگه‌يه‌ك پێشه‌وايه‌تيی مه‌هديمان بۆ سه‌لما و به‌ به‌ڵگه‌يه‌كی تر بێله‌كه‌يی ئه‌ومان بۆ سه‌لما و ئينجا زانيمان كه‌ ون بوه‌؛ ئه‌و ونبونه‌ی به‌ شێوه‌يه‌ك لێك ده‌ده‌ينه‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ بێله‌كه‌يی ئه‌ودا بگونجێت(١٥٨). هه‌روه‌ها (محمد حسين كاشف الغطاء) له‌ (أصل الشيعة و أصولها) دا گوزارش له‌ هه‌مان بيروڕا ده‌كات و ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر به‌ڵگه‌ فه‌راهه‌م هات له‌سه‌ر پێويستبونی بونی پێشه‌وا له‌ هه‌مو سه‌رده‌م و چاخێكدا و له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌مو كاتێك زه‌وی پێشه‌وايه‌كی تێدايه‌ كه‌ به‌ڵگه‌ «حُجَّة» ی خوايه‌ به‌سه‌ر مرۆڤه‌كانه‌وه‌ و له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بونی ئه‌و پێشه‌وايه‌ گه‌وره‌يی و چاكه‌يه‌كه‌ له‌لايه‌ن خواوه‌ و به‌جێهێنانی ئه‌ركه‌كه‌يشی گه‌وره‌يی و چاكه‌يه‌كی تره‌؛ ئيتر پرسياركردن له‌ هۆكار و ئامانجی ونبونی پێشه‌وا به‌تاڵ ده‌بێته‌وه‌ و ئه‌م هۆكار و ئامانجه‌ش له‌وه‌ وردتر و ئاڵۆزتره‌ كه‌سێك بتوانێت ده‌ركی بكات(١٥٩) 

به‌م شێوه‌يه‌ش ئيماميه‌كان واز له‌ عه‌قڵ و عه‌قڵكاری ده‌هێنن و ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر بنه‌ڕه‌تی خۆيان كه‌ شوێنكه‌وتنی كه‌له‌پورێكی ئايينيسياسيه‌ كه‌ بۆيان ماوه‌ته‌وه‌ و دواتر به‌رگێكی ئايينيی ڕوتيان كردوه‌ به‌ به‌ريدا. جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌م حاڵه‌ته‌ نيشانه‌ی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ تيۆريی ئيمامه‌ت گه‌يشتوه‌ته‌ ڕێگايه‌كی داخراو و توشی ئاسته‌نگێك هاتوه‌ كه‌ به‌ هيچ پاساوێكی عه‌قڵی يان ئايينی ناڕه‌وێته‌وه‌. ئه‌م تيۆريی (ئامانجی نه‌زانراو) ه‌ش كه‌ بۆ لێكدانه‌وه‌ی ونبونی مه‌هدی هاتوه‌ته‌ كايه‌ له‌ راستيدا نابێته‌ لێكدانه‌وه‌ به‌ڵكو له‌ ئه‌نجامدا داننانه‌ به‌وه‌دا كه‌ ونبونی پێشه‌وا لێكدانه‌وه‌ی نيه‌ و هيچ پاسا و هۆكارێكی نيه‌. 

ئه‌م سێ تيۆريه‌ش بۆ لێكدانه‌وه‌ی ونبونی مه‌هدی له‌ خۆياندا له‌ بيرۆكه‌ی ونبون و خودی تيۆريی ئيمامه‌ت و پێشه‌وايه‌تيی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) لاوازترن، به‌ شێوه‌يه‌ك ده‌توانين ـ كورد گوته‌نی ـ بڵێين (عوزر له‌ قه‌باحه‌ت خراپتره‌!).

سه‌رهه‌ڵدانی بيرۆكه‌ی دوازده‌ ئيمام و ئيمامی دوازده‌هه‌م

كاتێك دوای مردنی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری و نه‌بونی نه‌وه‌يه‌ك كه‌ له‌ ئيمامه‌تدا جێی بگرێته‌وه‌، تيۆريی (ئيمامه‌تی خوايی) گه‌يشته‌ رێگايه‌كی داخراو و گريمانه‌ی بونی كوڕێكی ئه‌و هاته‌ كايه‌ كه‌ شاردراوه‌ و نادياره‌ و پێشه‌وای دوای باوكيه‌تی و ونبونی ئه‌م پێشه‌وا نادياره‌ زۆر درێژه‌ی كێشا؛ له‌ سه‌ده‌ی چواره‌می كۆچيدا گۆڕانكاريیه‌ك به‌سه‌ر تيۆريی (ئيمامه‌ت) و بيری ئيماميدا هات كه‌ هاتنه‌كايه‌ی بيرۆكه‌ی (دوازده‌ ئيمام) بو و له‌ باڵی راديكاڵی ئيماميه‌كاندا هاته‌ كايه‌ كه‌ سور بون له‌سه‌ر بنه‌مای (ميراتبردنی ئه‌ستونی) و تايبه‌تبونی ئيمامه‌ت به‌ نه‌وه‌ی حوسه‌ينه‌وه‌، به‌و پێيه‌ كه‌ گوايه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ليستێكی دياريكراو هه‌بوه‌ و ناوی پێشه‌واكان دياری كراوه‌ كه‌ دوازده‌ پێشه‌وان: (عه‌لی، حه‌سه‌ن، حوسه‌ين، سه‌ججاد، باقیر، صادیق، كاظیم، ريضا، جه‌واد، هادی، عه‌سكه‌ری، موحه‌ممه‌دی مه‌هدی). ئه‌مه‌ش بۆ زياتر چه‌سپاندنی بيروباوه‌ڕی بونی پێشه‌وا (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) و دواهه‌مين بونی، كه‌ تا ئه‌و كاته‌ش مشت‌ومڕ وگومان و ناكۆكيیه‌كی زۆری له‌سه‌ر بو له‌ نێوان ئيماميه‌كاندا(١٦٠).

ئه‌م بيرۆكه‌ی دوازده‌ پێشه‌وايه‌ كاتێك هاته‌ كايه‌ هه‌ندێك ره‌گ‌وڕيشه‌ و پاڵپشتی له‌ چه‌ند ده‌قێكی ئيسلاميدا هه‌بو كه‌ ئێسته‌ له‌لای ئه‌هلی سوننه‌ ماونه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌ شێوه‌ی چه‌ند فه‌رموده‌يه‌ك له‌لای (بوخاری) و (موسليم) هاتون، ده‌رباره‌ی ئاژاوه‌ و پاشاگه‌ردانيیه‌ك كه‌ دوای خه‌ليفه‌ ياخود ئه‌ميری (دوازده‌هه‌م) رو ده‌دات(١٦١). بۆ گونجاندنی ليستی پێشه‌واكان له‌گه‌ڵ ئه‌م ده‌ق و چيرۆكانه‌دا ئيماميه‌كان ناوی چه‌ند پێشه‌وايه‌كيان له‌ ئه‌هلی به‌يت لابرد كه‌ له‌ كاتی خۆياندا گه‌لێك له‌ شيعه‌ و ئيماميه‌كان شوێنيان كه‌وتون و به‌ ئيماميان زانيون، وه‌كو (زه‌يدی كوڕی عه‌لی) و (عه‌بدوڵڵای كوڕی جه‌عفه‌ری صادیق) ناسراو به‌ (الأفْطَح) و (ئه‌حمه‌دی كوڕی موسای كاظیم)، هه‌روه‌كو پێشه‌وايه‌تيی (جه‌عفه‌ری كوڕی عه‌ليی هادی) ی برای حه‌سه‌نی عه‌سكه‌رييان ره‌ت كرده‌وه‌، ئينجا ناوی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) يان زياد كرد بۆ زنجيره‌كه‌و ليستێكی تازه‌يان به‌ ناوی دوازده‌ پێشه‌وای (كوڕ و باوك) له‌ نه‌وه‌ی عه‌لی ـ حوسه‌ين رێك خست و ئه‌و بيروباوه‌ڕه‌يان چه‌سپاند كه‌ گوايه‌ ئه‌و دوازده‌ ناوه‌ له‌لايه‌ن پێغه‌مبه‌ر و دانه‌دانه‌ی پێشه‌واكانه‌وه‌ دياری كراون و ئيتر ده‌يه‌ها فه‌رموده‌ و وته‌ له‌و باره‌يه‌وه‌ ساز كران كه‌ دراونه‌ته‌ پاڵ پێغه‌مبه‌ر و پێشه‌واكان.. سه‌ره‌تا لای (الكليني) له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی (٤ ك.) دا له‌ (الكافي) دا (١٧) گێڕانه‌وه‌ ده‌رباره‌ی (دوازده‌ پێشه‌وا) ده‌بينين. ئينجا (صه‌دوق) كه‌ به‌ نيو سه‌ده‌ دوای ئه‌و هاتوه‌، له‌ (إكمال الدين) دا (٣٥) گێڕانه‌وه‌ ده‌رباره‌ی هه‌مان بيرۆكه‌ ده‌هێنێت، له‌ كۆتايی هه‌مان سه‌ده‌ی (٤ ك.) يشدا نوسه‌رێكی ئيمامی به‌ ناوی (موحه‌ممه‌دی كوڕی عه‌ليی خه‌ززاز) كه‌ قوتابيی صه‌دوق بوه‌، له‌ كتێبێكدا به‌ ناونيشانی (كِفايةُ الأثَر في النّصّ على الأئِمّة الاثْنَي عَشَر) ئه‌و فه‌رموده‌ و گێڕانه‌وانه‌ ده‌رباره‌ی (دوازده‌ پێشه‌وا) ده‌گه‌يه‌نێته‌ (٢٠٠) گێڕانه‌وه‌!(١٦٢) به‌م شێوه‌يه‌ش ده‌ڵێن فه‌رموده‌كانی ئه‌و بابه‌ته‌ (مُتَواتِر) ن!له‌ كاتێكدا فه‌رموده‌بێژ و مێژونوسه‌ ئيماميه‌كان له‌ سه‌ده‌ی (٣ ك.) يشدا هيچ ئاماژه‌يه‌كيان بۆ نه‌كردون! بۆ نمونه‌ (ابن بابويه) له‌ (الإمامةُ و التَّبْصِرةُ من الحَيْرة) دا هيچ ئاماژه‌يه‌كی بۆ نه‌كردوه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ (نه‌وبه‌ختی) له‌ (فِرَقُ الشيعة) دا و (سه‌عدی كوڕی عه‌بدوڵڵای ئه‌شعه‌ريی قوممی) له‌ (المقالاتُ و الفِرَق) دا(١٦٣). به‌ڵكو تا كۆتايی سه‌ده‌ی (٣ ك.) يش تيۆريی (ئيمامه‌ت) كراوه‌ بوه‌ و پێشه‌وايه‌تی تا رۆژی دوايی به‌رده‌وام بوه‌ و به‌ سه‌رده‌مێك و ژماره‌ و ليستێكی دياريكراوه‌وه‌ تايبه‌ت نه‌كراوه‌، هه‌تا ئه‌وانه‌ش كه‌ گريمانه‌ی بونی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) يان هێنايه‌ كايه‌ سه‌ره‌تا له‌و باوه‌ڕه‌دا نه‌بون كه‌ دواهه‌مين پێشه‌وا و پێشه‌وای دوازده‌هه‌م بێت(١٦٤)، هه‌تاكو (نه‌وبه‌ختی) يش له‌ (فِرَقُ الشيعة) دا ده‌ڵێت: «پێشه‌وايه‌تی له‌ نه‌وه‌ی دوای پێشه‌وای دوازده‌هه‌مدا به‌رده‌وام ده‌بێت»!(١٦٥)

به‌ پێی گوته‌ی مێژونوسێكی وه‌كو (مه‌سعودی) له‌ (التنبيه و الإشراف) دا، كه‌ خۆی شيعه‌يه‌، ئه‌م بيرۆكه‌يه‌ (دوازده‌ پێشه‌وا) له‌ بنه‌ڕه‌تدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نوسراوێك به‌ ناوی (نوسراوی سوله‌يمی كوڕی قه‌يسی هيلالی) «كتابُ سُلَيْم بن قيس الهِلاليّ» كه‌ له‌ سه‌ده‌ی (٤ ك.) دا ده‌ركه‌وتوه‌ و ده‌درێته‌ پاڵ كه‌سێك له‌ هاوه‌ڵانی (عه‌ليی كوڕی ئه‌بو طاليب)، له‌م نوسراوه‌دا چه‌ند فه‌رموده‌يه‌ك هه‌ن كه‌ دراونه‌ته‌ پاڵ پێغه‌مبه‌ر و پێشه‌واكانی ئه‌هلی به‌يت و ناوی دوازده‌ ئيمام دياری ده‌كه‌ن(١٦٦). ئه‌م نوسراوه‌ش هه‌رچه‌ند (كوله‌ينی) و (نوعمانی) و (صه‌دوق) پشتيان پێ به‌ستوه‌ (١٦٧)، به‌ڵام له‌ راستيدا زۆربه‌ی شيعه‌ گومانيان له‌ ره‌سه‌نايه‌تيی و به‌های مێژويی ئه‌م نوسراوه‌ هه‌بوه‌، چونكه‌ له‌ رشته‌ی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌م ده‌قه‌دا (موحه‌ممه‌دی كوڕی عه‌ليی صه‌يره‌فی) هه‌يه‌ كه‌ درۆزنێكی ناودار بوه‌(١٦٨)، هه‌روه‌ها (ئه‌حمه‌دی كوڕی هيلالی عه‌به‌رتائی) هه‌يه‌ كه‌ يه‌كێك بوه‌ له‌ شيعه‌ زيادڕه‌وه‌كان ياخود «الغُلاة» و شيعه‌ خۆيان نه‌فره‌تی لێ ده‌كه‌ن!(١٦٩) هه‌ر بۆيه‌ نوسه‌رێكی ئيمامی به‌ ناوی (ابن الغضائريّ) ده‌ڵێت: «هاوڕێيانی ئێمه‌ ده‌يانوت: سوله‌يم كه‌س نايناسێت و باسی نه‌كراوه‌.. ئه‌و نوسراوه‌ش [كه‌ دراوه‌ته‌ پاڵ ئه‌و] بێ گومان هه‌ڵبه‌ستراوه‌ و ئه‌م قسه‌يه‌شمان چه‌ندين به‌ڵگه‌ی له‌سه‌ره‌..»(١٧٠). هه‌تاكو شێخی موفيد (نوسراوه‌كه‌ی سوله‌يم) به‌ ده‌قێكی لاواز داده‌نێت و ده‌ڵێت متمانه‌ی پێ ناكرێت و زۆربه‌ی مادده‌كه‌ی دروست نيه‌ كاری پێ بكرێت و تێكه‌ڵی و ساخته‌كاريی تێدايه‌ و ئه‌و فه‌رموده‌ و وتانه‌ش كه‌ له‌ خۆيان ده‌گرێت ده‌بێت راست و ناڕاستيان جيا بكرێته‌وه‌(١٧١)، هه‌ر بۆيه‌ موفيد ره‌خنه‌ له‌ (صه‌دوق) ده‌گرێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پشتی پێ به‌ستوه‌ و ده‌ڵێت ئه‌مه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی صه‌دوق له‌سه‌ر ميتۆدی فه‌رموده‌بێژه‌كان و چيرۆكخوانه‌كان ده‌ڕوات ئه‌وانه‌ی پشت به‌ ڕواڵه‌تی ده‌ق و هه‌واڵه‌كان ده‌به‌ستن(١٧٢)

بيرۆكه‌ی (دوازده‌ پێشه‌وا) كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی (٤ ك.) دا له‌ بيری ئيماميدا جێگير بو، له‌ راستيدا له‌گه‌ڵ تيۆريی (ئيمامه‌ت) و بنه‌ماكانی و مێژوی شيعه‌ و ئيماميه‌كاندا به‌ ته‌واوی پێچه‌وانه‌يه‌(١٧٣):

ـ ئاشكرايه‌ كه‌ به‌ پێی بنه‌ڕه‌تی تيۆريی (ئيمامه‌تی خوايی) پێشه‌وايه‌تی تا رۆژی دوايی به‌رده‌وامه‌ و له‌ هه‌مو سه‌رده‌مێكدا ده‌بێت پێشه‌وايه‌ك هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی رێنمونيی خوايی بۆ خه‌ڵك بێته‌جێ، به‌ڵام دياريكردنی زنجيره‌ی پێشه‌واكان به‌ دوازده‌ پێشه‌وا ئه‌وه‌ ده‌گه‌يه‌نێت كه‌ پێشه‌وايه‌تی له‌ دوای پێشه‌وای دوازده‌هه‌مه‌وه‌ ده‌پچڕێت. هه‌ر بۆيه‌ بيرۆكه‌ی دوازده‌ پێشه‌وا به‌ ئاسانی له‌ بيری ئيماميدا جێگير نه‌بوه‌ و له‌ سه‌ره‌تادا به‌رهه‌ڵستی كراوه‌ و ناكۆكيی زۆری دروست كردوه‌(١٧٤). هه‌ر بۆيه‌ش شيعه‌ی ئيماميی دوازده‌يی له‌سه‌ريان پێويست بوه‌ چاوه‌ڕوانيی پێشه‌وای دوازده‌هه‌م بكه‌ن به‌و پێيه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می ونبونی پێشه‌وای دواهه‌ميندا ده‌ژين.

ـ باوه‌ڕ به‌ ليستێكی دياريكراوی زنجيره‌ی پێشه‌واكان هه‌مو مێژوی شيعه‌ و ئيماميه‌كان و قۆناغه‌كانی بيری ئيمامی به‌تاڵ ده‌كاته‌وه‌. ئه‌گه‌ر سه‌رنجی مێژوی شيعه‌ و ئيماميه‌كان بده‌ين هيچ نيشانه‌يه‌ك نابينين له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی شيعه‌ و ئيماميه‌كان له‌ هيچ قۆناغێكدا پێشوه‌خت ئيمامی داهاتويان ناسيبێت و به‌ دڵنيايی ته‌واوه‌وه‌ شوێن ئيمام كه‌وتبن، به‌ڵكو هه‌ميشه‌ له‌ كاتی مردنی پێشه‌وايه‌ك يان كوژرانی يان هه‌ره‌سهێنانی شۆڕشه‌كه‌يدا توشی سه‌رگه‌ردانی و ناكۆكيه‌كی زۆر ده‌بون و ده‌بونه‌ چه‌ندين كۆمه‌ڵه‌ و گروپ و هه‌ر لايه‌ی شوێن پێشه‌وايه‌تيی كه‌سێك له‌ ئه‌هلی به‌يت ده‌كه‌وت(١٧٥).. هه‌ندێك جار شوێن كه‌سێك له‌ ئه‌هلی به‌يت كه‌وتون و به‌ پێشه‌وايان زانيوه‌، به‌ڵام گومانيشيان هه‌بوه‌ و به‌ پرسيار تاقييان كردوه‌ته‌وه‌، وه‌كو له‌ حاڵه‌تی (عه‌بدوڵڵای ئه‌فطه‌ح) ی كوڕی جه‌عفه‌ری صادیقدا(١٧٦). هه‌روه‌ها له‌ كه‌له‌پوری ئيماميدا قسه‌ و باسێكی زۆر هه‌يه‌ له‌سه‌ر نيشانه‌كانی (ئيمام) و چۆنيه‌تيی ناسينه‌وه‌ی(١٧٧)، چونكه‌ به‌ پێی بيری ئيمامی ده‌بێت هه‌ر مرۆڤێكی موسڵمان پێشه‌وای رۆژگاری خۆی بناسێت ئه‌گه‌رنا سه‌رفراز نابێت و ده‌چێته‌ دۆزه‌خه‌وه‌، ئينجا له‌ كاتی خۆيدا گه‌لێك نيشانه‌ له‌ بيری ئيماميدا ده‌ستنيشان كراون بۆ ناسينه‌وه‌ی ئيمام، كه‌ كۆمه‌ڵێك نيشانه‌ی گشتين و هيچ به‌هايه‌كی واقيعی و كرده‌ييان نيه‌، وه‌كو: ته‌مه‌نی زۆر، (عيلم) ی ئايينی، كه‌مدويی و سه‌نگينی(!)(١٧٨).. ئاشكرايشه‌ كه‌ له‌ هه‌مو سه‌رده‌مێكدا سه‌دان و هه‌زاران كه‌س به‌م سيفه‌تانه‌ ده‌ست ده‌كه‌ون! له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م نيشانانه‌ هيچيان پێ ناسه‌لمێت ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت هيچ كاتێك لای شيعه‌ و ئيماميه‌كان پێشوه‌خت ليستی پێشه‌واكان نه‌زانراوه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ليستێكی ئاماده‌ی وه‌ها له‌ گۆڕێدا بوايه‌ ئه‌وه‌ی پێويست بو له‌سه‌ر شيعه‌ و ئيماميه‌كان ته‌نها چاوه‌ڕوانيی مردنی ئيمامی پێشو بو ئيتر ده‌يانتوانی راسته‌وخۆ رو بكه‌نه‌ ئيمامی نوێ كه‌ كوڕی ئيمامی پێشوه‌ و هيچ چه‌ندوچون و كێشه‌يه‌كی پێ نه‌ده‌ويست! به‌ڵام واقيعه‌كه‌ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ هه‌ندێك جار پێشه‌وايه‌كی ئه‌هلی به‌يت بۆ خۆی كوڕه‌ گه‌وره‌ی خۆی بۆ پێشه‌وايه‌تيی دوای خۆی دياری كردوه‌، به‌ڵام ئه‌م كوڕه‌ پێش مردنی باوكی مردوه‌ و پێشبينيه‌كه‌ی باوكی هه‌ڵ وه‌شاندوه‌ته‌وه‌، بۆيه‌ ناچار كوڕێكی تری بۆ پێشه‌وايه‌تيی دياری كردوه‌.. ئه‌گه‌ر پێشه‌وايه‌كی وه‌كو (صادیق) و وه‌كو (هادی) له‌ دياريكردنی پێشه‌وای دوای خۆيدا نه‌يپێكابێت و زنجيره‌كه‌ی نه‌زانيبێت ئيتر كه‌سانێك كه‌ دوای سه‌ده‌يه‌ك و زياتر هاتون چۆن ده‌زانن؟!.. بێ گومان ئه‌و روداوه‌ كێشه‌ی بۆ بيری ئيمامی دروست كردوه‌، چونكه‌ به‌ پێی بيری ئيمامی دياريكردنی ئيمام له‌لايه‌ن خواوه‌يه‌ و به‌م پێيه‌ش كاتێك جه‌عفه‌ری صادیق (ئيسماعيل) ی كوڕی ده‌ستنيشان كردوه‌ و، عه‌ليی هادييش (موحه‌ممه‌د) ی كوڕی دياری كردوه‌؛ ئه‌م دياريكردنه‌ گوزارش له‌ ويستێكی خوايی ده‌كات، دواييش كه‌ (ئيسماعيل) و (موحه‌ممه‌د) ی ناوبراو مردون و صادیق (موسای كاظیم) ی كوڕی دياری كردوه‌ و هادی (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) ی كوڕی دياری كردوه‌؛ ئاشكرايه‌ كه‌ ـ به‌ پێی ئه‌نجامه‌كانی تيۆريی ئيمامه‌تی خوايی ـ ئه‌م گۆڕانكاريه‌ ده‌بێته‌ گۆڕانكاری له‌ ويست و خواستی خواييدا، به‌م واتايه‌ش هه‌ندێك وته‌ ده‌ده‌نه‌ پاڵ (هادی)، كه‌ تا ئێستاش كێشه‌ بۆ رێبازی ئيماميی دوازده‌يی دروست ده‌كه‌ن، وه‌كو پێشتر ئاماژه‌ی بۆ كرا.

هه‌تاكو شيعه‌ی زه‌يدی له‌ كاتی خۆيدا، وه‌كو صه‌دوق بۆ خۆی ده‌گێڕێته‌وه‌، وتويانه‌ ئه‌و فه‌رموده‌ و هه‌واڵانه‌ی كه‌ ئيماميه‌ دوازده‌ييه‌كان ده‌يكه‌نه‌ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پێشه‌واكان دوازده‌ ئيمامن، ئيماميه‌كان دره‌نگانێك بۆ خۆيان هه‌ڵيان به‌ستون.. هه‌روه‌ها زه‌يديه‌كان به‌ڵگه‌يان هێناوه‌ته‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ شيعه‌ هه‌مو كاتێك دوای مردنی هه‌ر ئيمامێك ناكۆكييان تێ كه‌وتوه‌ و بونه‌ته‌ چه‌ندين گروپ و كۆمه‌ڵ و نه‌يانزانيوه‌ ئيمامی داهاتو كێيه‌، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ندێك جار ئيمام كوڕێكی خۆی به‌ ئيمامی دوای خۆی دياری كردوه‌، به‌ڵام ئه‌و كوڕه‌ مردوه‌ و ناچار كوڕێكی تری دياری كردوه‌، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی كه‌ (زوراره‌) «زُرارة» كه‌ گه‌وره‌ترين قوتابيی پێشه‌وا موحه‌ممه‌دی باقیر و جه‌عفه‌ری صادیق بوه‌ كاتێك مردوه‌ نه‌يزانيوه‌ ئيمامی دوای جه‌عفه‌ری صادیق كێيه‌، چونكه‌ كوڕه‌كه‌ی ناردبو بۆ مه‌دينه‌ بۆ ناسينی ئيمامی داهاتو، به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی كوڕه‌كه‌ی هه‌واڵی بۆ بهێنێته‌وه‌ مردوه‌(١٧٩).

هه‌روه‌ها ده‌بێت ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ش بكه‌ين كاتێك بيرۆكه‌ی دياريكردنی ليستی پێشه‌واكان له‌نێو ئيماميه‌كانه‌دا هاتوه‌ته‌ كايه‌ له‌سه‌ر ژماره‌يه‌كی دياريكراو جێگير نه‌بون، بۆ نمونه‌ هه‌ندێك فه‌رموده‌ له‌ (نوسراوه‌كه‌ی سوله‌يم) دا، كه‌ ئاماژه‌ی بۆ كرا، هه‌تاكو له‌ (الكافي) ی (الكليني) يشدا، به‌رچاو ده‌كه‌ون كه‌ ده‌ڵێن ئيمامه‌كان سيازده‌ن!(١٨٠) به‌ هۆی ئه‌م ده‌ق و فه‌رمودانه‌يشه‌وه‌ گروپێك له‌ ئيماميه‌كان هاتوه‌ته‌ كايه‌ كه‌ باوه‌ڕيان به‌ سيازده‌ پێشه‌وا هه‌بوه‌، بۆيه‌ پێيان وتراوه‌ (ئيماميی سيازده‌يی)! ئه‌مه‌ش به‌ سه‌رۆكايه‌تيی (هيبه‌توڵڵای كوڕی ئه‌حمه‌د) ی ناسراو به‌ (الكاتب) كوڕه‌زای (موحه‌ممه‌دی كوڕی عوثمانی عومه‌ری) كه‌ يه‌كێكه‌ له‌ چوار نوێنه‌ره‌كه‌.. (الكاتب) ی ناوبراو كه‌ زانايه‌كی كه‌لاميی ئيمامی بوه‌ به‌و ئاڕاسته‌يه‌دا كتێبێكی له‌ بواری (ئيمامه‌ت) دا نوسيوه‌ كه‌ تێيدا ده‌ڵێت ئيمامه‌كان سيازده‌ن، چونكه‌ ناوی پێشه‌وا (زه‌يدی كوڕی عه‌لی) ده‌خاته‌ سه‌ر ليسته‌ دوازده‌ييه‌كه‌(١٨١).

جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌و گێڕانه‌وه‌ و فه‌رمودانه‌ی كه‌ ئاماژه‌ بۆ دوازده‌ پێشه‌وا ده‌كه‌ن جگه‌ له‌ نه‌بونی به‌ها و متمانه‌ی مێژويی له‌ ڕوی ده‌ق و واتايشه‌وه‌ به‌ڵگه‌يه‌كی لاوازن، چونكه‌ كاتێك ئاماژه‌ بۆ دوازده‌ پێشه‌وا يان فه‌رمانڕه‌وای ئيسلامی ده‌كه‌ن به‌ ناو ديارييان ناكه‌ن و نابنه‌ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ليسته‌ تايبه‌تيه‌ كه‌ له‌ بيری ئيماميدا جێگير بوه‌. چونكه‌ بۆ نمونه‌ باڵێك له‌ ئيماميه‌كان كه‌ پێيان وتراوه‌ (شيعه‌ی ئيماميی فه‌طه‌حی) «الفَطَحيّة»، بنه‌مای (ميراتبردنی ئه‌ستونی) يان له‌ پێشه‌وايه‌تيدا نه‌كردوه‌ به‌ مه‌رج و پێشه‌وايه‌تيی دو برايان دوابه‌دوای يه‌ك قبوڵ كردوه‌، بۆيه‌ باوه‌ڕيان به‌ پێشه‌وايه‌تيی (عه‌بدوڵڵای ئه‌فطه‌ح) ی كوڕی يه‌كه‌می جه‌عفه‌ری صادیق هه‌بوه‌، به‌ پێی ئه‌م ئاڕاسته‌يه‌ ده‌كرێت بوترێت ته‌واوكه‌ری يازده‌كه‌ بريتيه‌ له‌ عه‌بدوڵڵای ئه‌فطه‌ح نه‌ك كه‌سێتيی خه‌ياڵيی موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری، يان ده‌كرێت بڵێين پێشه‌وا (زه‌يدی كوڕی عه‌لی) ته‌واوكه‌ری يازده‌كه‌يه‌ كه‌ به‌شێك له‌ ئيماميه‌كان باوه‌ڕيان به‌ پێشه‌وايه‌تيه‌كه‌ی هه‌بوه‌..

ئه‌مه‌ به‌گشتی.. به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ گێڕانه‌وه‌ و فه‌رموده‌ سوننيه‌كان به‌ تايبه‌تی، ئه‌م فه‌رمودانه‌ كه‌ لای (بوخاری) و (موسليم) و ئه‌وانی تر هاتون، هه‌روه‌كو له‌ سه‌رچاوه‌ شيعيه‌كانيش (طوسی) له‌ (جابری كوڕی سه‌موره‌) «جابِر بن سَمُرة» ه‌وه‌ هه‌مان فه‌رموده‌ ده‌گێڕێته‌وه‌(١٨٢)؛ ئاماژه‌ ده‌كه‌ن بۆ ئاژاوه‌ و پاشاگه‌ردانی و كوشت‌وكوشتارێك كه‌ دوای دوازده‌ خه‌ليفه‌ ياخود ئه‌مير ياخود فه‌رمانڕه‌وای ئيسلامی روده‌دات، كه‌واته‌ ئه‌م ده‌قانه‌ فه‌رمانڕه‌وا ئيسلاميه‌كان ياخود پێشه‌واكان له‌ دوازده‌ كه‌سدا كورت ناكه‌نه‌وه‌، به‌ڵكو ته‌نها ده‌ڵێن دوای دوازده‌هه‌ميان ئه‌و ئاژاوه‌ و كوشتاره‌ ده‌بێت.. به‌م پێيه‌ نابنه‌ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ليستی دوازده‌ پێشه‌وای ئيماميه‌كان(١٨٣). ئه‌گه‌ريش مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بێ كه‌ جێنشينه‌كان، ياخود ئه‌ميره‌كانی دوای پێغه‌مبه‌ر دوازده‌ كه‌سن؛ ئه‌مه‌ دياره‌ چه‌مكێكه‌ به‌ كاريگه‌ريی پيرۆزی و تايبه‌تمه‌نديی ژماره‌ (١٢) و هه‌ندێك چيرۆك و بيرۆكه‌ی هاوشێوه‌ دروست بوه‌، وه‌كو بيرۆكه‌ی (١٢) سه‌روان (نقيب) ی (به‌نو ئيسڕائيل)، به‌ واتای دوازده‌ سه‌رۆك و نوێنه‌ری ئه‌وان، كه‌ له‌ قورئاندا (المائدة: ١٢) باسی هاتوه‌، و وه‌كو بيرۆكه‌ی (١٢) نێردراو (حواري) ـه‌كه‌ی مه‌سيح له‌ ئايينی مه‌سيحيدا. ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و گێڕانه‌وانه‌ به‌ڕاستی بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ پێش ڕوداوه‌كان كه‌ ئه‌مه‌ جێی گومانه‌، ئه‌گه‌ريش ئه‌و پێشبينيه‌ی له‌و گێڕانه‌وانه‌دا هاتوه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می دوای ڕوداوه‌كان؛ ئه‌وا هه‌رچه‌ند وه‌كو بيرۆكه‌يه‌كی دواڕۆژی هاتوه‌؛ به‌ڵام له‌ راستيدا رابردوه‌ و له‌ شێوه‌ی داهاتودا داڕێژراوه‌، ئه‌مه‌ش ئاكار و خوی ئه‌ده‌بياتی پێشبينی و خه‌ون Apocalypse ـه‌ كه‌ هه‌ميشه‌ روداو و كه‌سێتيه‌كانی رابردو وه‌كو روداو و كه‌سێتيی دواڕۆژی داده‌ڕێژێت و پێشبينييه‌كيان ده‌رباره‌ی دواڕۆژ و كۆتايی رۆژگار لێ ساز ده‌كات. لێره‌شدا له‌م فه‌رمودانه‌دا ئاماژه‌ بۆ پاشاگه‌ردانی و كوشت‌وكوشتارێك ده‌كرێت كه‌ دوای خه‌ليفه‌يه‌ك يان ئه‌ميرێكی دوازده‌هه‌م روده‌دات، چونكه‌ ئه‌و روداوانه‌ له‌ فه‌رموده‌ و هه‌واڵه‌كاندا به‌ (الهَرْج) گوزارشيان لێ كراوه‌ كه‌ ئه‌م ده‌سته‌واژه‌يه‌ش واتای (ئاژاوه‌ + كوشتار) ده‌دات به‌ ده‌سته‌وه‌(١٨٤)، ئه‌مه‌ش ڕه‌نگه‌ ئاماژه‌ بێت بۆ ئه‌وه‌ی دوای خه‌ليفه‌ی ئومه‌وی (عومه‌ری كوڕی عه‌بدولعه‌زيز) ئيتر په‌شێوی و ئاژاوه‌ و كوشت‌وكوشتار ده‌ستی پێ كرد و خه‌ليفه‌ ئومه‌ويه‌كانی دوای ئه‌و زۆر سته‌مكار و خراپ بون و سه‌رده‌ميان پڕ بو له‌ ئاژاوه‌ و كوشت‌وبڕ. ئينجا ئه‌گه‌ر چوار خه‌ليفه‌ی ڕاشيد و دو خه‌ليفه‌ی سوفيانی (موعاويه‌ و يه‌زيدی كوڕی)، و له‌ مه‌ڕوانیه‌کانیش عه‌بدولمه‌ليكی كوڕی مه‌ڕوان و چوار کوڕی حساب بکه‌ین له‌گه‌ڵ عومه‌ری كوڕی عه‌بدولعه‌زيز، ئه‌مانه‌ هه‌مویان ده‌كاته‌ (١٢) خه‌ليفه‌، به‌م شێوه‌يه‌:

١. ئه‌بو به‌كر، ٢. عومه‌ر، ٣. عوثمان، ٤. عه‌لی، ٥. موعاويه‌، ٦. يه‌زيدی كوڕی موعاويه‌، ٧. عه‌بدولمه‌ليكی كوڕی مه‌ڕوان، ٨. وه‌ليدی كوڕی عه‌بدولمه‌ليك، ٩. سوله‌يمانی كوڕی عه‌بدولمه‌ليك، ١٠. عومه‌ری كوڕی عه‌بدولعه‌زيز، ١١. یه‌زیدی کوڕی عه‌بدولمه‌لیک، ١٢. هیشامی کوڕی عه‌بدولمه‌لیک. ئیتر دوای هیشام (یه‌زیدی کوڕی وەلیدی کوڕی عه‌بدولمه‌لیک) بوه خه‌لیفه که زۆری نه‌برد شۆڕشیان به‌سه‌ردا کرد و کوژرا، ئیتر پاشاگه‌ردانی و کوشت‌وبڕ ده‌ستی پێ کرد.  

هه‌رچه‌ند دو كه‌سی تريش خيلافه‌تيان هاتوه‌ته‌ ده‌ست: (موعاويه‌ی كوڕی يه‌زيدی كوڕی موعاويه‌)، و (مه‌ڕوانی كوڕی حه‌كه‌م)، به‌ڵام ئه‌مانه‌ ماوه‌يان كه‌م بوه‌ و خيلافه‌تيان به‌دروستی دانه‌مه‌زراوه‌. بۆيه‌ هه‌ر ده‌مێنێته‌وه‌ دوازده‌.

جا وا ده‌رده‌كه‌وێت دوای ڕۆشتنی سه‌رده‌می ئه‌و دوازده‌يه‌ و ده‌ستپێكردنی سه‌رده‌می په‌شێوی و كوشت‌وكوشتار؛ ئيتر ئه‌و قسه‌يه‌ دروست بوبێت و درابێته‌ پاڵ پێغه‌مبه‌ر. هه‌رچه‌ند له‌ ڕاستيدا سه‌رده‌می ئه‌وانه‌ی پێشويش به‌ هه‌مان شێوه‌ په‌شێوی و كوشت‌وكوشتاری تێدا بوه‌، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رده‌می عوثمان و عه‌لی و حه‌سه‌ن و موعاويه‌ و يه‌زيدی كوڕی ڕوی دا، هه‌روه‌ها وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رده‌می عه‌بدوڵڵای كوڕی زوبه‌ير و عه‌بدولمه‌ليكی كوڕی مه‌ڕواندا ڕوی دا.

كاتێكيش ده‌بينين ئه‌م هه‌واڵ و فه‌رمودانه‌ له‌ فه‌رموده‌ كۆكراوه‌كانی لای (بوخاری) و (موسليم) يشدا هاتون؛ تێ ده‌گه‌ين كه‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ و هه‌واڵ و ده‌قه‌ ئيسلاميه‌كاندا وريايی و بژاركردن و شيكردنه‌وه‌يه‌كی زۆری ده‌وێت تا بتوانين مێژو و واقيع له‌ خه‌ياڵ و ئه‌ندێشه‌ جيا بكه‌ينه‌وه‌، چونكه‌ ئيتر نامانه‌وێت روداوه‌كانی مێژو به‌ هه‌ندێك ته‌م‌ومژاويكردن بكرێنه‌ پێشبينيی دواڕۆژ لێمان و له‌سه‌ر خودی روداوه‌ مێژوييه‌ واقيعيه‌كه‌ هه‌ڵوێسته‌ نه‌كه‌ين.

سه‌رهه‌ڵدانی بيری مه‌هديبونی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری)

به‌ پێی رێبازی ئيماميی دوازده‌يی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) پێشه‌وای دوازده‌هه‌م و كۆتاييه‌، و ئه‌و (مه‌هدی) ـه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌يه‌ كه‌ له‌ فه‌رموده‌كاندا مژده‌ی پێ دراوه‌، و گوايه‌ هه‌ر بۆيه‌ عه‌بباسيه‌كان به‌ دوای كوڕه‌كه‌ی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ريه‌وه‌ بون چونكه‌ ترساون له‌ ده‌ركه‌وتنی و ويستويانه‌ هه‌ر له‌ لانكه‌كه‌يدا له‌ ناوی به‌رن. ئينجا چه‌ندين گێڕانه‌وه‌ و فه‌رموده‌يان ساز كردوه‌ كه‌ (مه‌هدی) به‌ (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) ده‌ستنيشان ده‌كه‌ن، ئه‌م گێڕانه‌وه‌ و فه‌رمودانه‌ش له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبونی كاتدا زۆر بون و زياتر ئه‌و بيروباوه‌ڕه‌يان له‌ رێبازی ئيماميدا چه‌سپاندوه‌، ئه‌م فه‌رمودانه‌ش كه‌ ده‌درێنه‌ پاڵ پێغه‌مبه‌ر و پێشه‌واكان به‌ راشكاوی ده‌ڵێن (مه‌هدی) پێشه‌وای دوازده‌هه‌م و كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ريه‌.

به‌پێی ئه‌م بيروباوه‌ڕه‌ ده‌بێت كه‌سێتيی (مه‌هدی) هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ لای ئه‌هلی به‌يت و شيعه‌ دياريكراو بوبێت و دڵنيا بوبن كه‌ مه‌هدی پێشه‌وای دوازده‌هه‌م و كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ريه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر سه‌رنجی واقيعی مێژويی بده‌ين به‌ڕونی ده‌بينين هه‌تا ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی (٣ ك.) يش (مه‌هدی) كه‌سێتيه‌كی ديارينه‌كراو و ناڕۆشن و بيرۆكه‌يه‌كی گشتی بوه‌ و خۆزگه‌ و هيوايه‌كی دواڕۆژی بوه‌ ده‌رباره‌ی شۆڕشگێڕێك كه‌ سته‌م و زۆرداری له‌ ناو ده‌بات و دادپه‌روه‌ری ده‌هێنێته‌ كايه‌. ئه‌م خۆزگه‌ و هيوايه‌ش به‌ زاڵبونی ئومه‌ويه‌كان و كوشتنی حوسه‌ين تاوی سه‌ند كه‌ شيعه‌ خۆيان ئاماده‌ كرد بۆ تۆڵه‌سه‌ندن و خستنی ده‌سه‌ڵاتی ئومه‌وی، ئيتر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌ ده‌وری پێشه‌وايه‌كی ئه‌هلی به‌يت كۆده‌بونه‌وه‌ و به‌ هيوای ئه‌وه‌ی (مه‌هدی) بێت و سه‌ركه‌وێت، ئه‌ويش يان شۆڕشی ده‌كرد و سه‌ركه‌وتنێكی له‌ هه‌رێمێكی بچوكدا به‌ ده‌ست ده‌هێنا، يان پێش ئه‌وه‌ی شۆڕش بكات ده‌مرد يان له‌ شۆڕشه‌كه‌دا ده‌كوژرا، ئيتر شوێنكه‌وتوانی نه‌يانده‌توانی ئه‌و سه‌ره‌نجامه‌ سه‌خت و چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌ وه‌ربگرن و ده‌يان‌وت پێشه‌وا ته‌نها ون بوه‌ و له‌ داهاتويه‌كدا ده‌رده‌كه‌وێته‌وه‌. بۆيه‌ ده‌بينين له‌ پێشه‌واكانی ئه‌هلی به‌يت له‌ هه‌ردو بنه‌ماڵه‌ی حه‌سه‌نی و حوسه‌ينی زۆريان هيوا وا بوه‌ ببنه‌ مه‌هدی و ئه‌مه‌ش نيشانه‌ی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ (مه‌هدی) لای ئه‌وان ئه‌و كه‌سه‌ بوه‌ كه‌ له‌ روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی سته‌مكاريی ئومه‌ويدا سه‌ركه‌وتو ده‌بێت و دياريكردنی به‌ كه‌سێك له‌ گۆڕێدا نه‌بوه‌، هه‌روه‌كو هه‌تا كه‌سی زيندو و پێشه‌وای ديار و ناسراو هه‌بوبێت هيوای مه‌هديبونيان به‌ هيچ كه‌سێكی تر له‌ داهاتويه‌كی دوردا هه‌ڵ نه‌چنيوه‌.

له‌ مێژوی شيعه‌شدا گه‌ڕان و عه‌وداڵيیه‌كی زۆ ده‌بينين به‌ دوای (مه‌هدی) و دۆزينه‌وه‌يدا و هه‌ميشه‌ پرسياريان له‌ پێشه‌واكانی ئه‌هلی به‌يت كردوه‌ و ئه‌وانيش وه‌ڵامێكی دياريكراويان نه‌داوه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ و ئاماژه‌يان بۆ كه‌سێكی دياريكراو نه‌كردوه‌.. ئه‌مه‌ش نيشانه‌ی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ دياريكردنی مه‌هدی به‌ كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ گۆڕێدا نه‌بوه‌، به‌ڵكو دوای مردنی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری و نه‌بونی پێشه‌وای جێگر و ده‌رنه‌كه‌وتنی پێشه‌وايه‌ك كه‌ به‌رده‌وامی بدات به‌ زنجيره‌ی پێشه‌واكان هاتوه‌ته‌ كايه‌. بۆ نمونه‌ (موحه‌ممه‌دی باقیر) روبه‌ڕوی شيعه‌ وتويه‌تی: (هه‌ر ملتان درێژ ده‌كه‌ن بۆ كه‌سێك له‌ ئێمه‌ و ده‌ڵێن: ئه‌مه‌ خۆيه‌تی، هه‌تا ئه‌و كه‌سه‌ ده‌ڕواته‌وه‌ بۆ لای خوای خۆی، ئيتر خوايش بۆ ئه‌م كاره‌ كه‌سێك راده‌سپێرێت كه‌ نازانن له‌ دايك بوه‌ يان نا؟ دروست كراوه‌ يان نا؟).

هه‌روه‌ها له‌ مێژوی شيعه‌دا گه‌لێك له‌ پێشه‌وايان و شۆڕشگێڕانی شيعه‌ ده‌بينين كه‌ له‌ كاتی ژيانياندا به‌ مه‌هدی دانراون يان كاتێك مردون يان له‌ شۆڕشدا كوژراون هه‌ندێك له‌ شوێنكه‌وته‌كانيان هاتونه‌ته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ نه‌مردون و په‌نهان بون و وه‌كو مه‌هديی كۆتايی رۆژگار ده‌رده‌كه‌ون.. له‌وانه‌: (موحه‌ممه‌د بن حه‌نه‌فييه‌)، (ئه‌بو هاشم) ی كوڕی، (عه‌بدوڵڵای كوڕی موعاويه‌ی كوڕی عه‌بدوڵڵای كوڕی جه‌عفه‌ری كوڕی ئه‌بو طاليب). ئينجا مه‌هديبون تايبه‌ت بو به‌ نه‌وه‌ی عه‌لی و فاطيمه‌وه‌: موحه‌ممه‌دی (النفس الزكية) (به‌ تايبه‌تی كه‌ ئه‌م كه‌سه‌ ناوی موحه‌مه‌دی كوڕی عه‌بدوڵڵا بوه‌ و ئه‌مه‌ش له‌ گه‌ڵ ئه‌و فه‌رمودانه‌دا ده‌گونجێت كه‌ ده‌ڵێن ناوی مه‌هدی وه‌كو ناوی پێغه‌مبه‌ر وايه‌ و ناوی باوكی وه‌كو ناوی باوكی ئه‌و وايه‌)، (موحه‌ممه‌دی باقیر)، (جه‌عفه‌ری صادیق)، (ئيسماعيل) ی كوڕی جه‌عفه‌ری صادیق، (موحه‌ممه‌دی كوڕی عه‌بدوڵڵای ئه‌فطه‌ح)، (موسای كاظیم)، (موحه‌ممه‌دی كوڕی قاسم)، (يه‌حيای كوڕی عومه‌ر)، (موحه‌ممه‌دی كوڕی عه‌ليی هادی)، (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری).. گه‌لێك له‌مانه‌ له‌ ژيانی خۆياندا يان له‌ شۆڕشه‌كه‌ياندا هيوا وا بوه‌ ببنه‌ مه‌هدی و هه‌ريه‌كه‌شيان كاتێك مردون باوه‌ڕ وا بوه‌ كه‌ ته‌نها ون بون و له‌ داهاتودا ده‌رده‌كه‌ونه‌وه‌. لێره‌دا به‌ تايبه‌تی له‌سه‌ر مه‌هديبونی (موحه‌ممه‌دی كوڕی عه‌بدوڵڵای ئه‌فطه‌ح) هه‌ڵوێسته‌ ده‌كه‌ين، چونكه‌ حاڵه‌ته‌كه‌ی له‌ حاڵه‌تی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) ده‌چێت.. ئه‌م كه‌سه‌ هه‌ر بونی نه‌بوه‌، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ شيعه‌ی ئيماميی فه‌طه‌حی (شوێنكه‌وته‌ی عه‌بدوڵڵای ئه‌فطه‌ح) چيرۆكه‌كه‌يان هه‌ڵ به‌ستوه‌، ئه‌وه‌ش كاتێك كۆمه‌ڵێكيان باوه‌ڕيان به‌ پێشه‌وايه‌تيي (عه‌بدوڵڵاي ئه‌فطه‌ح) ی كوڕی (جه‌عفه‌ری صادیق) هه‌بو له‌ دوای باوكی، به‌ڵام كه‌وتنه‌ قه‌يرانێكی سه‌خته‌وه‌ كاتێك عه‌بدوڵڵای ئه‌فطه‌ح مرد به‌ بێ ئه‌وه‌ی نه‌وه‌يه‌كی له‌ دوا به‌ جێ بمێنێت كه‌ له‌ پێشه‌وايه‌تيدا جيێ بگرێته‌وه‌، ئينجا باوه‌ڕيشيان به‌ بنه‌مای (ميراتبردنی ئه‌ستونی) هه‌بو بۆيه‌ نه‌يانتوانی بچنه‌ سه‌ر باوه‌ڕ به‌ پێشه‌وايه‌تيی (موسای كاظیم) كه‌ برای عه‌بدوڵڵای ناوبراو بو.. ئيتر چيرۆكێكيان هه‌ڵ به‌ست له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی عه‌بدوڵڵای ئه‌فطه‌ح به‌ نهێنی (!) كوڕێكی هه‌بوه‌ كه‌ ناوی (موحه‌ممه‌د) ه‌، و وتيشيان ناوه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ فه‌رموده‌كه‌دا ده‌گونجێت كه‌ ده‌ڵێت مه‌هدی وه‌كو پێغه‌مبه‌ر ناوی موحه‌ممه‌ده‌ و باوكيشی وه‌كو باوكی پێغه‌مبه‌ر ناوی عه‌بدوڵڵايه‌. به‌ دوريش نازانرێت ئه‌م چيرۆكه‌ هه‌ندێك شيعه‌ی هه‌لپه‌رست هه‌ڵيان به‌ستبێت بۆ ئه‌وه‌ی بازرگانيی پێوه‌ بكه‌ن و خۆيان بكه‌ن به‌ نوێنه‌ری پێشه‌وای ناديار و به‌ ناوی ئه‌وه‌وه‌ پاره‌ له‌ شيعه‌ بكێشنه‌وه‌، بۆ ئه‌مه‌ش پرۆپاگه‌ندای ئه‌وه‌يان ده‌كرد كه‌ ئه‌و مه‌هديه‌ (واته‌ موحه‌ممه‌دی كوڕی عه‌بدوڵڵای ئه‌فطه‌ح) له‌ يه‌مه‌ن خۆی حه‌شار داوه‌. ئه‌م چيرۆكه‌ش كت‌ومت چيرۆكی مه‌هديی ئيماميه‌ دوازده‌ييه‌كان (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) ـه‌، چونكه‌ بينيمان كه‌ حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری به‌ بێ ئه‌وه‌ی نه‌وه‌ی له‌ دوا هه‌بێت مردوه‌ و كۆمه‌ڵێك له‌ ئيماميه‌كان كه‌ باوه‌ڕيان به‌ بنه‌مای (ميراتبردنی ئه‌ستونی) هه‌بوه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی قه‌يرانه‌كه‌ چيرۆكی (موحه‌ممه‌د) ی كوڕيان هه‌ڵ به‌ستوه‌ و هه‌ندێكيش له‌ هاوه‌ڵان و نوێنه‌رانی (حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) خۆيان كردوه‌ به‌ نوێنه‌ر و وه‌كيلی ئيمامی ناديار بۆ كێشانه‌وه‌ی پاره‌ له‌ جه‌ماوه‌ری ساويلكه‌. ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی ماوه‌يه‌كی زۆر ته‌نها به‌ پێشه‌وای دوای باوكی داده‌نرا به‌ڵام كه‌ هه‌ر ده‌رنه‌كه‌وت و بو به‌ بيرۆكه‌يه‌ك و پێشبينيیه‌ك ده‌رباره‌ی داهاتو ئيتر بيروباوه‌ڕی ئه‌وه‌يان چه‌سپاند كه‌ ناوبراو مه‌هديی رۆژگاری دواييه‌، به‌ شێوه‌يه‌ك ده‌توانين بڵێين بيرۆكه‌ی مه‌هديبونی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی (٤ ك.) دا هاتوه‌ته‌ كايه‌، له‌ كاتێكدا ئيماميه‌كان ـ له‌ رێگه‌ی ئه‌و فه‌رموده‌ و وتانه‌وه‌ كه‌ ده‌يانده‌نه‌ پاڵ پێغه‌مبه‌ر و پێشه‌واكان ـ لافی ئه‌وه‌ لـێ ده‌ده‌ن كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌مو پێشه‌واكان زانيويانه‌ كه‌ پێشه‌وای دوازده‌هه‌م و كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری ده‌بێته‌ مه‌هدی. به‌ڵام وه‌كو رونمان كرده‌وه‌ چه‌نده‌ها مه‌هدی له‌ مێژوی شيعه‌دا ده‌ركه‌وتن و رۆشتن هێشتا كه‌س پێشبينيی مه‌هديیه‌كی نه‌ده‌كرد كه‌ پێشه‌وای دوازده‌هه‌م و كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری بێت.

ئاڕاسته‌يه‌كی تريش له‌ناو ئيماميه‌كاندا له‌ شوێنكه‌وتوانی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری دروست بو كه‌ له‌ ئه‌نجامدا گه‌يشتنه‌ ئه‌و رايه‌ی كه‌ حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری به‌ شێوه‌يه‌كی سروشتی مردوه‌ و په‌نهان نه‌بوه‌ و نه‌وه‌يشی نه‌بوه‌ و ئيتر زنجيره‌ی پێشه‌واكان پچڕاوه‌، به‌ڵام له‌ كۆتايی رۆژگاردا پێشه‌وايه‌ك هه‌ڵ ده‌كه‌وێت له‌ نه‌وه‌ی حه‌سه‌ن ياخود حوسه‌ين و ده‌بێته‌ مه‌هديی چاوه‌ڕوانكراو و زنجيره‌ی پێشه‌واكان به‌ پايان ده‌گه‌يه‌نێت. ئه‌م بيروڕايه‌ش نيشانه‌ی بێهيوابونه‌ له‌ تيۆريی ئيمامه‌ت و سه‌ره‌نجامه‌كه‌ی، و نزيكبونه‌وه‌يه‌ له‌و بيرۆكه‌ی (مه‌هدی) ـه‌ دواڕۆژيه‌ی لای ئه‌هلی سوننه‌ هه‌يه‌. 

شايه‌نی باسه‌ كۆمه‌ڵێكی زۆر له‌ شيعه‌ی ئيمامی دوای نزيكه‌ی (٥٠) ساڵ له‌ بيرۆكه‌ی پێشه‌وای دوازده‌هه‌م (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) په‌شيمان بونه‌وه‌.. به‌ڵام هه‌ندێك هۆكاری تر ئه‌و بيروباوه‌ڕه‌يان له‌ناو شيعه‌دا چه‌سپاند، وه‌كو هه‌ڕه‌شه‌ی نوێنه‌ر و جێگره‌كانی پێشه‌وای ناديار كه‌ هه‌ر كه‌سێك گومانی هه‌بوايه‌ به‌ فه‌رموده‌ و وته‌ی هه‌ڵبه‌ستراو هه‌ڕه‌شه‌ی بێبه‌شبون له‌ باوه‌ڕيان لـێ ده‌كرد، به‌ شێوه‌يه‌ك گومان و نكوڵيكردن له‌ بون و پێشه‌وايه‌تی و مه‌هديبونی (موحه‌ممه‌دی كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) يان يه‌كسان ده‌كرد به‌ گومان و نكوڵی له‌ پێغه‌مبه‌رايه‌تيی پێغه‌مبه‌ری ئيسلام.. هه‌روه‌ها هه‌ندێك وته‌ و گێڕانه‌وه‌ی كۆنيشيان خسته‌ گه‌ڕ وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ڵێت (مَنْ مات و لم يعرِف إمامَ زمانه مات مِيتةً جاهليّةً) كه‌ ئه‌وان به‌ ناسينی پێشه‌وای ناديار بۆ خه‌ڵكيان لێك ده‌دايه‌وه‌. هه‌تاكو يه‌كێك له‌ نوێنه‌ره‌كان كه‌ (موحه‌ممه‌دی كوڕی عوثمانی عومه‌ری) بو نامه‌يه‌كی به‌ ناوی مه‌هديه‌وه‌ له‌ناو خه‌ڵكدا بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ ـ گوايه‌ ـ مه‌هدی (كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری) له‌ نامه‌كه‌دا هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌ره‌نجامێكی سه‌خت له‌وانه‌ ده‌كات كه‌ باوه‌ڕيان پێی نيه‌. هه‌روه‌ها پشتيان به‌ستوه‌ به‌ گه‌لێك شێوازی تر بۆ بازاڕگه‌رمكردنی بيرۆكه‌كه‌ و رواندنی له‌ ويژدانی ئايينيی جه‌ماوه‌ردا، وه‌كو سازكردنی گه‌لێك دۆعا و نزا ده‌رباره‌ی مه‌هدی به‌گشتی و كوڕی حه‌سه‌نی عه‌سكه‌ری به‌ تايبه‌تی، كه‌ له‌ هه‌ندێكياندا زنجيره‌ی دوازده‌ ئيمامه‌كه‌ ده‌خوێنرێته‌وه‌.. كه‌ ئه‌م شێوازه‌ش كاريگه‌ريی ده‌رونيی زۆری هه‌يه‌. هه‌روه‌ها وه‌كو گه‌لێك سروت و داب‌ونه‌ريت و چيرۆك ده‌رباره‌ی مه‌هديی ناوبراو و بينينی كه‌ ده‌درێنه‌ پاڵ پياوانی ئايينی و پياوچاكان له‌وانه‌ی له‌ سايكۆلۆجيای جه‌ماوه‌ردا متمانه‌ و خۆشه‌ويستييان هه‌يه‌، جگه‌ له‌ چه‌ندين مزگه‌وت و نزرگه‌ و مه‌زارگه‌ و (مَقام) كه‌ گوايه‌ له‌و شوێنانه‌دا مه‌هديی ناوبراو بينراوه‌ و نوێژی لـێ كردوه‌. به‌م شێوه‌يه‌ش بيرۆكه‌كه‌يان له‌ گريمانه‌يه‌كه‌وه‌ كردوه‌ته‌ واقيعێك له‌به‌ر چاوی خه‌ڵكدا. 

سه‌باره‌ت به‌ ره‌گ‌وڕيشه‌ی خودی بيرۆكه‌ی (مه‌هدی)؛ ئاشكرايه‌ كه‌ كۆپيیه‌كی ئيسلاميه‌ له‌ بيرۆكه‌ی فريادڕه‌س ياخود (مه‌سيح) ی يه‌هودی ـ مه‌سيحی: فريادڕه‌سێك، له‌ نه‌وه‌ی (داوود) دامه‌زرێنه‌ری پاشايه‌تيی يه‌كگرتوی خێڵه‌كانی نه‌وه‌ی ئيسڕائيل ـ به‌ پێی كرۆنۆلۆجيای ته‌وڕاتی، كه‌ له‌ كۆتايی رۆژگاردا دێت و هێزه‌كانی خراپه‌ له‌ناو ده‌بات و سه‌رده‌م و رۆژگارێكی ئايديالیو خوازراو ده‌هێنێته‌ كايه‌ و دوشمن و دژی دێرينه‌ی خۆی له‌ناو ده‌بات كه‌ ئامڕازێكه‌ به‌ ده‌ست (ئيبليس) ه‌وه‌، ئه‌م دوشمنی مه‌سيحه‌ش له‌ ئه‌ده‌بياتی يه‌هوديدا پێی وتراوه‌ (پێغه‌مبه‌ری درۆينه‌) False Prophet (به‌ عیبری נְבִיא-שֶׁקֶר و به گریکی "سيودۆپرۆفێتيس"ψευδοπροφήτης ) [كه‌ وێنه‌يه‌كه‌ له‌و پێغه‌مبه‌ر و خه‌ونديدانه‌وه‌ كه‌ بانگه‌شه‌يان كردوه‌ بۆ په‌رستشی خواوه‌ند (به‌عل) و خواوه‌نده‌ كه‌نعانيه‌كانی تر و به‌مه‌ش مه‌ترسیيه‌ك بون بۆسه‌ر په‌رستشی خواوه‌ند (يه‌هواهـ) ی يه‌هودي]، له‌ ئه‌ده‌بياتی مه‌سيحييشدا پێی ده‌وترێت (دژه‌ مه‌سيح) Antichrist، ياخود مه‌سيحی درۆينه‌، كه‌ به‌ هۆی دوشمنايه‌تيی نێوان ئايينی يه‌هودی و مه‌سيحی هه‌ندێك جار ئه‌م دژه‌ مه‌سيحه‌ لای مه‌سيحيه‌كان به‌و مه‌سيحه‌ لێك دراوه‌ته‌وه‌ كه‌ جوله‌كه‌ چاوه‌ڕوانيی ده‌كه‌ن. به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ئه‌ده‌بياتی ئيسلامييشدا هه‌م وێنه‌ی (مه‌سيح) و [(مه‌سيحی درۆينه‌) «المسيح الدَّجَّال»] ئاماده‌ بوه‌ته‌وه‌ وه‌كو فريادڕه‌سێكی جيهانی كه‌ په‌يوه‌نديی به‌ هه‌مو ئايينه‌كانه‌وه‌ هه‌يه‌، هه‌م وێنه‌يه‌كی تايبه‌ت به‌ ئيسلام و مێژوی ئيسلامييشی لـێ هاتوه‌ته‌ كايه‌ كه‌ بريتيه‌ له‌ (مه‌هدی) له‌ نه‌وه‌ی (پێغه‌مبه‌ر) دامه‌زرێنه‌ری يه‌كه‌می ده‌سه‌ڵاتی ئيسلامی، كه‌ له‌ كۆتايی رۆژگاردا دێت و سته‌مكاران (ی ئومه‌وی..) له‌ناو ده‌بات و دادپه‌روه‌ری و يه‌كسانی بڵاو ده‌كاته‌وه‌ و دوشمن و دژی سه‌رسه‌ختی خۆی له‌ناو ده‌بات كه‌ (سوفيانی) ـه‌ و ئه‌م كه‌سێتيه‌ش له‌ مێژوی ئيسلامی و به‌ تايبه‌تی بنه‌ماڵه‌ی ئومه‌وی ـ سوفيانيه‌وه‌ وه‌رگيراوه‌ له‌ نه‌وه‌ی (موعاويه‌ی كوڕی ئه‌بو سوفيان).. واته‌ كه‌سێتيی (سوفيانی) يش كۆپيیه‌كی ئيسلاميه‌ له‌ كه‌سێتيی (مه‌سيحی درۆينه‌) ی يه‌هودی ـ مه‌سيحيه‌وه‌، بۆيه‌ وته‌يه‌ك هه‌يه‌ ده‌درێته‌ پاڵ (عه‌ليی كوڕی ئه‌بو طاليب) كه‌ ده‌ڵێت (سوفيانی) ده‌ججالی موسڵمانانه‌! 

ئه‌و پاڵنه‌ر و باكگراونده‌ی كه‌ ئه‌م بيرۆكه‌ و چيرۆكانه‌ی له‌ ئه‌ده‌بياتی ئيسلاميدا هێنايه‌ كايه‌ دو لايه‌نی هه‌يه‌ كه‌ له‌ شێوه‌ و رواڵه‌تی چه‌مكه‌كانيشدا ره‌نگ ده‌ده‌نه‌وه‌؛ يه‌كه‌ميان لايه‌نی ناوخۆيی سه‌ره‌تای مێژوی ئيسلامی، كه‌ بريتی بو له‌ زاڵبونی ئومه‌ويه‌كان به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات و به‌ڕێوه‌بردنی ئيسلاميدا و گۆڕينی رژێمی ده‌سه‌ڵات بۆ رژێمی پشتاوپشت و كوشتنی (حوسه‌ين) و بنه‌ماڵه‌ و ده‌ست‌وپێوه‌نده‌كه‌ی و شۆڕشگێڕه‌كانی تر. ئينجا سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشی عه‌بباسی كه‌ هيوايه‌كی زۆری له‌سه‌ر هه‌ڵ چنرابو كه‌ مافی خوراوی ئه‌هلی به‌يت و هاشميه‌كان بگێڕێته‌وه‌. لايه‌نی دوه‌ميش كاريگه‌ريی ئايينه‌كانی پێشوه‌ له‌ بيروباوه‌ڕه‌كانی فريادڕه‌سدا به‌ تايبه‌تی ئايينی يه‌هودی.. ئه‌م كاريگه‌ريه‌ش له‌ خه‌ياڵی ئايينی و ئه‌ده‌بياتی ئيسلاميی لاوه‌كيدا له‌ كه‌سێتيی (عه‌بدوڵڵای كوڕی سه‌به‌ء) «عبد الله بن سَبَأ» دا گوزارشی لـێ كراوه‌، كه‌ گوايه‌ جوله‌كه‌يه‌كی يه‌مه‌نی بوه‌ و بوه‌ته‌ موسڵمان و كاری كردوه‌ته‌ سه‌ر بيری ئيسلامی و بيروباوه‌ڕه‌كانی گه‌ڕانه‌وه‌ی فريادڕه‌سی له‌ ئه‌ده‌بياتی ئيسلاميدا بڵاو كردوه‌ته‌وه‌.. كه‌ له‌ راستيدا ئه‌م كه‌سێتيه‌ كه‌سێتيیه‌كی هێمايی و ئه‌فسانه‌ييه‌، چونكه‌ ناوه‌كه‌ی له‌ خۆيدا هێمايه‌: ده‌سته‌واژه‌ی (به‌نده‌ی خوا) «عبد الله» له‌ كولتوری عه‌ره‌بی ـ ئيسلاميدا له‌ خۆيدا زاراوه‌يه‌كه‌ به‌ هه‌ر (كه‌س) ێك ده‌وترێت، (ابن سبأ) يش واته‌ كه‌سێكی سه‌به‌ئی، ئه‌مه‌ش واته‌ يه‌مه‌نی.. به‌م شێوه‌يه‌ش (عه‌بدوڵڵای كوڕی سه‌به‌ء) ده‌بێته‌ ئاماژه‌يه‌ك بۆ ئه‌و كه‌سێتيه‌ يه‌هوديانه‌ی يه‌مه‌ن (و شوێنه‌كانی تر) كه‌ موسڵمان بون (به‌ ده‌سته‌واژه‌يه‌كی گشتيتر: هاتونه‌ته‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌ی ئيسلامی) و له‌گه‌ڵ خۆياندا ئه‌فسانه‌ و چيرۆك و بيروباوه‌ڕه‌كانی ته‌لمود و ميدراش و فۆلكلۆری يه‌هودييان هێناوه‌ته‌ ناو بيركردنه‌وه‌ی ئيسلامی و ده‌قه‌ ئيسلاميه‌كانه‌وه‌.. به‌ تايبه‌تی كه‌سێكی وه‌كو (كه‌عبـی ئه‌حبار) كه‌ له‌ جوله‌كه‌ی يه‌مه‌ن بوه‌ و رۆڵی هه‌بوه‌ له‌ ئاڕاسته‌كردنی ئايديۆلۆجيا و ده‌سه‌ڵاتی ئيسلاميدا به‌ ئاقاری چه‌مكه‌كانی فريادڕه‌سی يه‌هوديدا، ئه‌وه‌ش له‌ رێگه‌ی (عومه‌ری كوڕی خه‌ططاب) ه‌وه‌ كه‌ گوێی بۆ گرتوه‌ و هه‌ندێك رێنومايی له‌ بنياتنانه‌وه‌ی (المسجد الأقصى) له‌ شوێنی په‌رستگای يه‌هوديدا لـێ وه‌رگرتوه‌. به‌م شێوه‌يه‌ش بيری ئايينيی ئيسلامی جگه‌ له‌ ره‌گ‌وڕيشه‌ و ده‌ق و چه‌مكه‌ بنه‌ڕه‌تيه‌كانی له‌ ئه‌ده‌بياتی لاوه‌كييشدا كه‌وتوه‌ته‌ به‌ر كاريگه‌ريی ئايينه‌كانی تر به‌ تايبه‌تی ئايينی يه‌هودی ـ ته‌لمودی، هه‌رچه‌ند له‌ ئيسلامدا هه‌ڵمه‌تی خۆجياكردنه‌وه‌ و خۆپاراستن له‌ چه‌مكه‌كانی ئايينی يه‌هودی (وئايينه‌كانی تر) هه‌بوه‌، به‌ شێوه‌ی قه‌ده‌غه‌كردنی گێڕانه‌وه‌ی (إسرائيليات)، به‌ڵام له‌ ئاكامدا له‌ كاريگه‌ری به‌دور نه‌بوه‌.. هه‌روه‌كو چۆن ئايينی مه‌سيحييش هه‌وڵێكی زۆری دا بۆ بنه‌بڕكردنی گروپه‌ گنۆسيه‌كان و مه‌سيحيه‌تی گنۆسی، به‌ڵام له‌ ئاكامدا جگه‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌ گنۆسيه‌ شاردراوه‌كه‌ی خۆيشی به‌دور نه‌بو له‌ كاريگه‌ريی دواتری چه‌مكه‌ گنۆسيه‌كان. 

په‌راوێز:


تێبینی: هێمای ← ئاماژە دەکات بۆ سه‌رچاوه‌کانی (أحمد الكاتب)، که به‌داخه‌وه له هیچ چاپێکی کتێبه‌که‌یدا ناونیشان و مێژوی چاپی سه‌رچاوه‌کانی نه‌نوسیوە، ئێمه‌ش له‌م کاته‌دا وه‌کو خۆی دایئه‌نێینه‌وە، به‌و هیوایه‌ی له داهاتودا هه‌مو سه‌رچاوه‌کان ساخ بکه‌ینه‌وه. 


(١) ده‌رباره‌ی (ونبونی بچوك) و چوار نوێنه‌ری سه‌رده‌می ونبونی بچوك و (ونبونی گه‌وره‌)، بڕوانه‌:
الموسوي، السيد محمد سعيد، الإمام الثاني عشر. تقديم و تعليق: السيد علي الحسيني الميلاني. مطبعة القضاء، النجف. ١٣٩٣. ص. ٦٥.
القرشي، باقر شريف، حياة الإمام المهدي عليه السلام. مطبعة أمير، الطبعة الأولى، ١٤١٧. ص. ١١٥.
المالكي، الشيخ فاضل، الغيبة الصغرى و السفراء الأربعة (سلسلة الندوات العقائدية ٣٩). مركز الأبحاث العقائدية، قم. الطبعة الأولى، ١٤٢٠.
الشاكري، حسين، (موسوعة المصطفى و العترة ١٦) الإمام المهدي عليه السلام. مطبعة ستاره، الطبعة الأولى، ١٤٢١. ص. ٤٤٩ ـ ٤٦٧.
الكاتب، أحمد، تطوُّر الفكر السياسيّ الشيعيّ، من الشّورى إلى ولاية الفقيه. دار الشورى للدراسات و الإعلام، لندن، الطبعة الأولى، ١٩٩٧. ص. ٦.
(٢) ده‌رباره‌ی (٢٤) نوێنه‌ره‌كهی تر، بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٥٤
(٣) ده‌رباره‌ی بيروباوه‌ڕی (چاوه‌ڕوانی) و په‌كخستنی كاروباره‌ ئايينيه‌ گشتيه‌كان له‌ سه‌رده‌می چاوه‌ڕوانيدا، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٦، ٢٣٧، ٢٧١ ـ ٢٧٥.
(٤) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٥، ٣٩ ـ ٤٢.
(٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٤٣. | الطوسي، الفهرست، ص. ٢٢٥. | الحلي، الخلاصة. ص. ٩٣، ١٧٨. | المفيد، الإرشاد. ص. ٢٨٠. | الصدوق، علل الشرائع. ص. ٢٠٣.
(٦) ده‌رباره‌ی بزوتنه‌وه‌ی كه‌يسانی و ده‌وڵه‌تی ئه‌لموختار، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢١، ٢٥، ٢٦. | المسعودي، مروج الذهب. ج. ٣، ص. ٨٤. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٢٤٠.
(٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٦. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٢٤٠.
(٨) ده‌رباره‌ی ئه‌بو هاشم، بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٦. | ابن قتيبة. الإمامة و السياسة. ج. ٢، ص. ١٣٠.
(٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٦. | ابن قتيبة، الإمامة و السياسة. ج. ٢، صص. ١٣١، ١٣٢. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ٦٥. | اليعقوبي، التاريخ. ج. ٣، ص. ٤٠. | الأصفهاني، مقاتل الطالبيّين. ص. ١٢٦. | المسعودي، التنبيه و الإشراف. ص. ٢٩٢.
(١٠) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٥، ٢٦، ٣٩
(١١) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٦ ـ ٣٠. | الكليني، الكافي. ج. ١ ص. ٣٧٢. | ابن بابويه، الإمامة و التبصرة من الحيرة. ص. ١٧٨. | العياشي، التفسير. ج. ٢، ص. ٢٩١. 
(١٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٧. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٢١٠.
(١٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٣٠ ـ ٣٣. | الصفار، بصائر الدرجات. ص. ١٧٤. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٢٤.
(١٤) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٧ ـ ٣٢. | الكليني، الكافي. ج. ١، صص. ٢٤، ٢٤١. | الصفار، بصائر الدرجات. صص. ١٤٢، ١٤٨، ١٥٨، ١٧٤، ١٧٥، ١٧٦. | المفيد، الإرشاد. صص. ٢٧٤، ٢٧٥. 
(١٥) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٣١، ٣٢
(١٦) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٩، ٣٢.
(١٧) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٣٢، ٣٣. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ٦٢. | المفيد، الإرشاد. ص. ٢٦٨. | الأصفهاني، مقاتل الطالبيين. ص. ١٦٧. | الطبري، التاريخ. ج. ٩، ص. ٤٩.
(١٨) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٣٣. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ٦٢. 
(١٩) ده‌رباره‌ي تيۆریی عه‌بباسی، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٣٣، ٣٤. | الطبري، التاريخ. ج. ٦، صص. ٤٣، ٨٣. | ابن الأثير، الكامل. ج. ٥، ص. ٣١٨. | المسعودي، مروج الذهب. ج. ٣، ص. ٢٥٢. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ٢١، ٦٧، ٦٨. | ابن حزم، الفصل. ج. ٤، ص. ١٨٧. 
(٢٠) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٣٤، ٣٥. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ٦٢. | الطبري، التاريخ. ج. ٦، ص. ١٨٨ـ ١٩٠. | ابن الأثير، الكامل. ج. ٥، ص. ٢٥٥ ـ ٢٥٧.
(٢١) ده‌رباره‌ی تيۆریی پێشه‌وايه‌تیی خوایی به‌گشتی، بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٤٣.
(٢٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٤٨
(٢٣) ده‌رباره‌ي بنه‌ماكانی ئيمامه‌ت به‌گشتی، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٥٦ ـ ٦٨.
(٢٤) ده‌رباره‌ی بنه‌مای ده‌ق و وه‌سيه‌ت، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٥٣، ٥٦ ـ ٥٨. | المفيد، الثقلان الكتاب و العترة ـ عدة رسائل. ص. ١٧٩. | المرتضى، الشافي. ج. ٢، ص‌ص. ١٧، ٤٢. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١٧. | المفيد، المسائل الجارودية ـ عدة رسائل ص. ١٦٦. | المفيد، الإفصاح. ص. ٦.
(٢٥) ده‌رباره‌ی به‌ڵگه‌سازیی شيعه‌ به‌ فه‌رموده‌ی (الغدير)، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٤، ٥٧، ٥٨. | المرتضى، الشافي. ج. ٢، ص. ١٢٨. | المفيد، الإفصاح. ص. ٦.
(٢٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٥٨. | المرتضى، الشافي. ج. ٢، ص. ١٢٨.
(٢٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٠.
(٢٨) ده‌رباره‌ی بنه‌مای عيصمه‌ت، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٤٩، ٥٠، ٧١. | الطوسي، تلخيص الشافي. ج. ١، ص. ١٩٢. | المفيد، النكت الاعتقادية. ص. ٤٨. | الحلي، نهج الحق و كشف الصدق. ص. ١٦٤. | الحلي، منهاج الكرامة في إثبات الإمامة. الطبعة الحجرية. ص. ٥١. | الصدر، محمد صادق، الشيعة الإمامية. ص. ١٢٦.
(٢٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٤٩. | الطوسي، تلخيص الشافي. ج. ١، ص. ١٩٢.
(٣٠) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٧١، ٧٢. | القرشي، باقر شريف، حياة الإمام موسى بن جعفر. ج. ١، ص. ١١١. | الصدر، الشيعة الإمامية. ص. ١٢٦.
(٣١) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٧١ ـ ٧٦.
(٣٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٣٢. | الصفار، بصائر الدرجات. ص. ١٧٤-١٧٦. | المفيد، الارشاد. ٢٧٥.
(٣٣) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٧٢ ـ ٧٦.
(٣٤) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٧٣. | الإمام علي، نهج البلاغة. ص. ١٠٤. 
(٣٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٧٣. | الإمام علي، نهج البلاغة
(٣٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٧٤. | الكليني، روضة الكافي. ص. ٢١٢. | الحر العاملي، إثبات الهداة. ص. ٧٧٠.
(٣٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٥٩. | الكراجكي، الاستنصار في النّصّ على الأئمة الأطهار. طبع المطبعة العلوية، النجف، ١٣٤٦ هـ. ص. ٣.
(٣٨) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٥٩، ٦٧. | المفيد، الإرشاد. صص. ٢٧٨، ٢٧٩.
(٣٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٥٩.
(٤٠) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٠.
(٤١) هه‌مان.
(٤٢) هه‌مان.
(٤٣) هه‌مان.
(٤٤) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٦٠ ـ ٦٢. | الخزاز، كفاية الأثر. ص. ٢٤٦. | العياشي، التفسير. ج. ٢، صص. ٧٢، ٢٩١. | الصدوق، عيون أخبار الرضا. ج. ٢، ص. ٨٢.
(٤٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٩.
(٤٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٣٦. | المفيد، الثقلان ص. ١٠. | المفيد، المسائل الجارودية. ص. ٢. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١٩. 
(٤٧) ده‌رباره‌ی بنه‌مای ميراتبردنی ئه‌ستونی، بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٢. | المفيد، الرسائل العشر. ص. ١٥٧. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٢٨٦. | المفيد، الإرشاد. ص. ٢٨٩. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٤١٤. | الطوسي، الغيبة. ١١٨. | ابن بابويه، الإمامة و التبصرة من الحيرة. ص. ١٧٧. 
(٤٨) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٢. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٢٨٦. | المفيد، الإرشاد. ص. ٢٨٩. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٤١٤. | الطوسي، الغيبة. ١١٨.
(٤٩) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٦٣، ٦٤. | الصدوق، علل الشرائع. الباب ١٥٥، ص. ٢٠٣. | الصدوق، إكمال الدين. صص. ٢٢٢، ٢٤٥. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٢٠٤. | الصدوق، عيون أخبار الرضا. ص. ٢٠٠.
(٥٠) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٣. | الصدوق، علل الشرائع. الباب ١٥٥، ص. ٢٠٣.
(٥١) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٣. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٢٢٢.
(٥٢) ده‌رباره‌ی ئه‌م بنه‌مايه‌، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٦٥، ٦٨. | الكليني، روضة الكافي. ص. ١٠. | الصفار، بصائر الدرجات. ص‌ص. ١٥٢، ٤٢٢، ٤٧٨.
(٥٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٦. | الصفار، بصائر الدرجات. ص. ٢٨.
(٥٤) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٧.
(٥٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٧. | الصفار، بصائر الدرجات. ص. ٢١٣.
(٥٦) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٦٧، ٦٨.
(٥٧) ده‌رباره‌ی چه‌مکی (البداء)، بڕوانه‌: 
(٥٨) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٧٨، ٩٥.
(٥٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٧٨. | النوبختي، فرق الشيعة. صص. ٥٥، ٦٤، ٦٦. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ٩٧.
(٦٠) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٧٨. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ٥٦. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ٨١ | المفيد، الفصول المختارة. صص. ٢٤٨، ٢٥١. | المفيد، الإرشاد. ص. ٢٨٧. 
(٦١) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٧٨.
(٦٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٩٦. ←| الكليني، الكافي. ج. ١، صص. ٣٢٦ ـ ٣٢٨. | الصفار، بصائر الدرجات. ص. ٤٧٣. | المفيد، الإرشاد. ص. ٣٣٧. | الطوسي، الغيبة. صص. ٥٥، ١٢٢، ١٣٠. | المجلسي، بحار الأنوار. ج. ٥٠، ص. ٢٤١.
(٦٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٩٦. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ٩٤.
(٦٤) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٣. | الطبري، دلائل الإمامة. ص. ٢٢٤. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٤٤. 
(٦٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٣. | النوبختي، فرق الشيعة. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. | النعماني، الغيبة. | الصدوق، إكمال الدين. | المفيد، الإرشاد. | الطوسي، الغيبة.
(٦٦) ده‌رباره‌ی ئه‌م ئاڕاستانه‌ به‌گشتی، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١١٤ ـ ١١٩.
(٦٧) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١١٤، ١١٥. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١١٠. | النوبختي، فرق الشيعة. صص. ٩٨، ٩٩. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٢٥٩. | الخصيبي، الهداية الكبرى. صص. ٣٨٣ ـ ٣٩٢. 
(٦٨) بڕوانه‌: العاملي، محمد رضا آل شمس الدين، المصلح المنتظر في الإسلام. مكتبة نينوى الحديثة، طهران. ص. ٥٢. 
(٦٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٥. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٣٤٣. | الحر العاملي، إثبات الهداة. ج. ٣، ص. ٤٧٧. | الطوسي، الغيبة. ص. ٢٤٤. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٢٣٠. | المفيد، الفصول االمختارة. ص. ٢٦٠. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ١٠٥. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١١٥.
(٧٠) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٥. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ١١٤. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١١٠.
(٧١) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٦.
(٧٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٦. | النوبختي، فرق الشيعة. صص. ٩٦ ـ ٩٨. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. صص. ١٠٦ ـ ١٠٨. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٤٠.
(٧٣) ده‌رباره‌ی موحه‌ممه‌ديه‌كان، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١١٦، ١١٧. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ١٠١. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٢٦٠.
(٧٤) ده‌رباره‌ی نه‌فيسيه‌كان، بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٧. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ١٠١. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٢٦٠. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ١٠٨.
(٧٥) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١١٧، ١١٨. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ١٠٨. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١١٥. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٢٦٠.
(٧٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٨. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ١٠٣. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١١٤. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٢٦٠. 
(٧٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٨. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ١٠٤. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١١٤. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٢٦٠.
(٧٨) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٨.
(٧٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٩. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ١٠٢. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١١٤. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٢٦٠. 
(٨٠) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٩.
(٨١) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١١٩، ١٢٠. | الكليني، الكافي. ج. ١، صص. ٣٣٨، ٣٤٠، ٣٦٦. | النعماني، الغيبة. صص. ٨٩، ٢٠٦، ٢٠٨. | الصدوق، عيون أخبار الرضا. ص. ٦٨. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٤٠٨.
(٨٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٢٠، ١٣٦. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٦٦. | الطوسي، الغيبة. صص. ٨٨، ١٠٠.
(٨٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٢٠، ١٦١. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ١٠٦. | الصدوق، إكمال الدين. صص. ٤٤، ٩٣. 
(٨٤) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١١٥.
(٨٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٩٢. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ٨٨. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. صص. ٩٦، ٩٨.
(٨٦) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٩٤، ١٠٦. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٣٢٥.
(٨٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٠٥، ١١٩. | المفيد، الفصول المختارة. صص. ١١٢، ١١٣.
(٨٨) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٠٤، ١٠٥. | المفيد، الفصول المختارة. صص. ١١٢ ـ ١١٥.
(٨٩) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٠٥، ١٠٦. 
(٩٠) بڕوانه‌: په‌راوێزي ژماره‌ (٨٦). 
(٩١) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٠٦.
(٩٢) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٦٦، ١٦٧. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٣٣٨. | الطوسي الغيبة. ص. ١٠٤.
(٩٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٧. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٣٤٠.
(٩٤) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٧. | الطوسي، الغيبة. ص. ٢٥٨.
(٩٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٧. | النعماني، الغيبة. ص. ١٢٦.
(٩٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٧. | الطوسي، الغيبة. صص. ٧٦ ـ ٧٨.
(٩٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٧.
(٩٨) ده‌رباره‌ی ئه‌م خاڵه‌ به‌گشتی، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٦٨، ١٦٩، ٢٥١، ٢٥٢.
(٩٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٥١.
(١٠٠) هه‌مان.
(١٠١) هه‌مان.
(١٠٢) هه‌مان.
(١٠٣) به‌گشتی، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٦٨، ١٦٩، ٢٥٢. | الكليني، الكافي. | الصدوق، إكمال الدين. | الصدوق، عيون أخبار الرضا. | المفيد، الإرشاد. | الطوسي، الغيبة. | العياشي، التفسير.
(١٠٤) ده‌رباره‌ی ئه‌م لايه‌نه‌ به‌گشتی، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٣٧، ٢٣٨.
(١٠٥) ده‌رباره‌ی واقيفيه‌كان، بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٣٨، ٢٥٤. | النوبختي، فرق الشيعة. ص. ٨٠. | الأشعري القمي، المقالات و الفرق. ص. ٩٠.
(١٠٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٣٨. | الكليني، الكافي. ج. ١، صص. ١٧٧، ٣٨٠. | الحميري، قرب الإسناد. ص. ٢٠٣. | الكشي، الرجال. ص. ٣٧٩.
(١٠٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٣٨.
(١٠٨) ده‌رباره‌ی ئه‌م سێ تيۆريه‌ بۆ لێكدانه‌وه‌ی ونبون به‌گشتی، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٦٣ ـ ١٦٦، ٢٣٩ ـ ٢٤١.
(١٠٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٤. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٣٣٧، ٣٣٨، ٣٤٠. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٤٨١.
(١١٠) ده‌رباره‌‌ی تيۆریی ترس، بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٤ ـ ١٦٦. | المفيد، الإرشاد. ص. ٣٤٥. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٣٩٥. | المرتضى، الشافي. ج. ٣، ص. ١٤٩. | الكراجكي، كنز الفوائد. ج. ١، ص. ٣٧١. | الطوسي، الغيبة. ص. ٢٠٣. 
(١١١) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٥. | المرتضى، الشافي. ج. ١، ص. ١٤٧. | الطوسي، الغيبة. ص. ٦٣. | الكراجكي، كنز الفوائد. ج. ١، ص. ٣٧١. 
(١١٢) به‌گشتی بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٦٥، ١٦٦
(١١٣) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٦٥، ٢٤٠.
(١١٤) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٨٦، ٨٧. | الأصفهاني، مقاتل الطالبيين. ص. ٥٦٣. | الصدوق، عيون أخبار الرضا. ص. ٢٤٦. 
(١١٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٨٧.
(١١٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٣. | المسعودي، مروج الذهب. ج. ٤، ص. ٣٨.
(١١٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٤. | المسعودي، مروج الذهب. ج. ٤، ص. ١٤١. 
(١١٨) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٤.
(١١٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٥.
(١٢٠) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٤٥، ٢٤٦.
(١٢١) ده‌رباره‌ی ئه‌م شۆڕشه‌ عه‌له‌ويانه‌، بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٤٦، ٢٤٧. | المسعودي، مروج الذهب. ج. ٤، ص. ٦٨، ٦٩.
(١٢٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٣. | المسعودي، مروج الذهب. ج. ٤، ص. ٦٨.
(١٢٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٧. | المسعودي، مروج الذهب. ج. ٤، ص. ٩١.
(١٢٤) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٧.
(١٢٥) هه‌مان.
(١٢٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٧. | ياقوت، معجم البلدان
(١٢٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٧.
(١٢٨) هه‌مان.
(١٢٩) هه‌مان.
(١٣٠) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٤٧، ٢٤٨.
(١٣١) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٨.
(١٣٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٨. | مروج الذهب. ج. ٤، ص. ٢٧٧.
(١٣٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٨. | المسعودي، مروج الذهب.
(١٣٤) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٨. | المجلسي، بحار الأنوار. الطبعة الحجرية. ج. ٨، ص. ٥٢٣.
(١٣٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٩.
(١٣٦) هه‌مان. 
(١٣٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٠. | المفيد، الأمالي. ص. ٣٩٠.
(١٣٨) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤١. | المرتضى، الشافي. ج. ١، ص. ١٤٧.
(١٣٩) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٤٠، ٢٤١.
(١٤٠) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٠.
(١٤١) هه‌مان.
(١٤٢) هه‌مان.
(١٤٣) هه‌مان.
(١٤٤) هه‌مان.
(١٤٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٠. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص‌ص. ٣٣٧، ٣٣٨، ٣٤٠. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٤٨١. | المفيد، الإرشاد. ص. ٣٤٥. | المفيد، الفصول المختارة. ص. ٣٩٥. | المرتضى، الشافي. ج. ٣، ص. ١٤٩. | الطوسي، الغيبة. ٢٠٣. | الكراجكي، كنز الفوائد. ج. ١، ص.٣٧١.
(١٤٦) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٢٣٩، ٢٤٠
(١٤٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٤٠
(١٤٨) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٤. | الصدوق، إكمال الدين. ص‌ص. ٣٤٦، ٣٤٨، ٣٥٢، ٣٥٧، ٣٦٠. | الطوسي، الغيبة. صص. ١٠٤، ١٠٨، ٢٠٣، ٢٠٤، ٢٠٦.
(١٤٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٤. | الصدوق، إكمال الدين. ص‌ص. ٣٤٦، ٣٤٨. | الطوسي، الغيبة. صص. ٢٠٣، ٢٠٤، ٢٠٦.
(١٥٠) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٤. | الصدوق، إكمال الدين. ص. ٣٦٠. | الطوسي، الغيبة. ص‌ص. ١٠٤، ٢٠٤.
(١٥١) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٤. | الصدوق، إكمال الدين. ص‌ص. ٣٥٢، ٣٥٧. | الطوسي، الغيبة. صص. ١٠٤، ١٠٨.
(١٥٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٤، ٢٣٩.
(١٥٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٤. | الطوسي، الغيبة. ص. ٢٠٣.
(١٥٤) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٦٤، ٢٣٩
(١٥٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٣٩.
(١٥٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٣. | الصدوق إكمال الدين. ص‌ص. ٢١، ٨٥.
(١٥٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٣. | الطوسي، تلخيص الشافي للمرتضى. ج. ٤، ص. ٢١١.
(١٥٨) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٣. | الطوسي، الغيبة. ص‌ص. ٥٧، ٥٨.
(١٥٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٦٣. | كاشف الغطاء، محمد حسين، أصل الشيعة و أصولها. ص. ٧١.
(١٦٠) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٠٣.
(١٦١) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٠٣، ٢٠١.
هه‌روه‌ها بڕوانه‌: صحيح مسلم. تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي. دار إحياء التراث العربي، بيروت. ج. ٣، ص. ١٤٥٢، الحديث رقم (١٨٢١). ج. ٣، ص. ١٤٥٣، الحديث رقم (١٨٢٢).
صحيح البخاري. تحقيق: د. مصطفى ديب البغا. دار ابن كثير، اليمامة، بيروت، الطبعة الثالثة، ١٩٨٧. ج. ٦، ص. ٢٦٤٠، الحديث رقم (٦٧٩٦).
(يكون بعدي اثنا عشر خليفة كلهم من قريش. فلما رجع إلى منزله أتته قريش قالوا: ثم يكون ماذا؟ قال: ثُمَّ يكون الهَرْجُ). صحيح ابن حبان. تحقيق: شعيب الأرناؤوط. مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة الثانية، ١٩٩٣. 
هه‌ندێك گێڕانه‌وه‌ی دوازده‌ ئه‌ميره‌كه‌ به‌ (ئه‌بو به‌كر و عومه‌ر...) لێك ده‌ده‌نه‌وه‌: الذهبـي، سير أعلام النبلاء. تحقيق: شعيب الأرناؤوط، محمد نعيم العرقسوسي. مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة التاسعة، ١٤١٣ هـ. ج. ١٠، ص. ٤١١. 
(١٦٢) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٠٣، ٢٠٠. | الخزَّاز، كِفايةُ الأثَر في النّصّ على الأئِمّة الاثـْنَي عَشَر. ص. ٢٠١.
(١٦٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٩٦.
(١٦٤) هه‌مان.
(١٦٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٩٦. | النوبختي، فرق الشيعة.
(١٦٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٠٣. | المسعودي، التنبيه والإشراف. ص. ١٩٨. | الأميني، الغدير. ج. ١، ص. ١٩٥. 
(١٦٧) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٩٩. | النعماني، الغيبة. ص. ٧٧. 
(١٦٨) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٩٩.
(١٦٩) هه‌مان.
(١٧٠) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٩٩. | الحلي، الخلاصة. ص. ٨٣.
(١٧١) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٩٩. | المفيد، شرح اعتقادات الصدوق. ص. ٢٤٧.
(١٧٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٠٠. | المفيد، شرح اعتقادات الصدوق. ص. ٢٤٢.
(١٧٣) به‌گشتی بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٠٣، ١٠٤، ١٩٥ ـ ٢٠٠.
(١٧٤) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٩٦، ١٩٨
(١٧٥) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٠٣.
(١٧٦) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٧٩. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٣٥١. | المفيد، الإرشاد. ص. ٢٩١. | الصفار، بصائر الدرجات. ص‌ص. ٢٥٠ ـ ٢٥٢. | الكشي، الرجال. ترجمة هشام بن سالم.
(١٧٧) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ٦٤، ٦٥
(١٧٨) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٦٤. | الصفار، بصائر الدرجات. ص. ٤٨٩. | ابن بابويه، الإمامة و التبصرة من الحيرة. ص. ٢٢٦.
(١٧٩) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٧٩. | الصدوق، إكمال الدين. ص‌ص. ٧٥، ٧٦.
(١٨٠) بڕوانه‌: الكاتب. صص. ١٩٨، ١٩٩. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص. ٥٣٤. 
(١٨١) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ١٩٩. | النجاشي، الرجال.
(١٨٢) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٠١. | الكليني، الكافي. ج. ١، ص‌ص. ٥٢٥، ٥٣٤. | الطوسي، الغيبة ص‌ص. ٨٨ ـ ٩٠.
(١٨٣) بڕوانه‌: الكاتب. ص. ٢٠١.
(١٨٤) بڕوانه‌: ابن منظور، لسان العرب. دار صادر، بيروت، الطبعة الأولى. مادة (مرج)، ج. ٢، ص. ٣٨٩. | ابن الجزري، النهاية في غريب الحديث و الأثر. تحقيق: طاهر أحمد الزاوي، محمود محمد الطناحي المكتبة العلمية، بيروت، ١٩٧٩. ج. ٥، ص. ٢٥٦.